EL DECÁLOGO POÉTICO DE ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO

La Fundación Jordi Sierra i Fabra, con sedes en Barcelona y en la ciudad colombiana de Medellín, lleva ya varios años publicando una revista digital sobre literatura infantil y juvenil que se titula La Página Escrita y cuyos contenidos son más que recomendables para quienes estén interesados en la LIJ. Una de sus secciones presenta un decálogo elaborado por un/a autor/a en el que se detalla su filosofía literaria, su modus operandi a la hora de crear sus obras y muchos otros temas relevantes. Hace tan sólo unos meses (La Página Escrita 26, enero 2019, págs. 50-51), Antonio García Teijeiro fue el encargado de aportar su propio decálogo, y en él condensa todo el quehacer poético que viene llevando a cabo desde hace décadas. Podéis leer el decálogo completo aquí, pero por si os interesa, os dejo al final de esta entrada un vídeo con una conversación a lo largo de la cual Antonio va profundizando en cada uno de los puntos que componen el decálogo. Esperamos que os resulte interesante y que os ayude a comprender mejor, si cabe, la concepción de la poesía infantil y juvenil que tiene Antonio y que trata de plasmar en sus poemarios.

                                                                                     ANTÓN GARCÍA-FERNÁNDEZ

UN PUNTO DE VISTA PARA VALORAR E AMAR A POESÍA

A poesía, ben se sabe, é para min unha paixón. Compro poesía, leo poesía, animo a ler poesía, descubro poetas, contaxio poesía, escribo sobre poesía, en definitiva, vivo en poesía.

     

     Afirmo, como Teresa Guedes, que a poesía non se ensina: fíltrase. Que ten que haber mediadores (case sempre, mediadoras) que contaxien, que seduzan, que amosen camiños aos nenos e nenas.

     

     Que nese achegamento á rapazada está a chave para que a poesía deixe de ser tan minoritaria como é agora. Proclamo que os rapaces e rapazas non poden pasar os primeiros anos da súa formación de costas ao feito poético. Que a poesía debe presentárselles en voz alta, con ilusión. Que hai que facelos entrar no mundo do verso aproveitando a súa curiosidade con versos variados, ben construídos,poemas que non os infantilicen e animándoos a cantar cancións tradicionais e poemas postos en música.

    

     

     Estou con Gabriel Janer Manila que a escola non pode pretender facer poetas, pero si persoas que amen a poesía,que a coñezan e que a valoren polo que achega.

     

     Porque a poesía pode cambiar comportamentos. Dou fe diso. Porque nos anima a facer preguntas, a coñecer e a entender mellor en que mundo vivimos, a reflexionar e a saber un pouco máis quen somos, a cultivar a sensibilidade, a reflexionar e a fortalecer a nosa personalidade.

     

     

     Temos que ser conscientes de que a poesía GUSTA AOS NENOS E NENAS se se lles presenta dende a paixón e a honestidade. Non merecen, de ningún xeito, que se lles transmitan os nosos prexuízos e medos. Temos que invertir a tendencia, axudalos a gozar cos versos e axiña comprenderán o tesouro que conteñen as palabras utilizadas cun ton poético. Os adultos teñen que perderlle o medo ou a indiferencia que lles provoca. Unha boa maneira é ler poemarios para achegárllelos aos pequechos.

     

     Non podemos consentir que non se prescriban poemarios nos centros, que os pais e nais non lles lean poemas aos seus fillos/as, que se menosprece o discurso poético como algo menor, que non haxa poemas nas bibliotecas das aulas e dos centros.

     

     Tampouco podemos consentir que a poesía sexa algo residual nas clases, unha desculpa para encher ocos mortos, para achegérllela dun modo mecánico. Porque a poesía é emoción. Porque sacode por dentro. Porque moviliza sentimentos, demasiado tempo durmidos. Porque provoca pracer. Porque arela pegarse á pel e rematar no corazón de quen a le.E, non o esquezamos, porque pode ser divertida, lúdica, fresca, sólida se cumprimos coa nosa obriga: procurar poemarios de calidade que non infantilicen e falten ao respecto ao pequeño lectorado.

     Hoxe en día xa non quedan desculpas. Hai, na Galicia nosa, unha poesía variada e de calidade. Hai persoas, homes e mulleres con talento, que escriben poemarios de enorme calidade. Fóra desculpas. Fóra prexuízos. Poñamos en valor a poesía  e ollemos cara ao mundo sen complexos, sabendo onde estamos, que buscamos e que pretendemos. Veremos a realidade con máis claridade e descubriremos moitos ollos que buscan a luz preto ou lonxe de nós, tal como di este poema do meu Paseniño, paseniño.

     

     Eu seguirei utilizando todos os medios posibles ao meu alcance para falar de poesía en todos os foros posibles, en cada recuncho, en baixo e en voz alta para que me entendan. Levo aí ben anos e non penso claudicar. Todo este mes (e outros moitos) foron dunha dedicación poética de enorme magnitude. Canso, si, pero feliz.

      Estes son os ollos que podemos descubrir se lemos poesía:

Hai moitos ollos no mundo,

ollos ledos e baleiros,

pequerrechos, preguiceiros,

ollos tristes e profundos.

Ollos ollando os abrentes,

ollos con olladas frías,

ollos de noites e días,

olladas de ollos doentes.

Ollos claros e marróns,

azuis, negros, verde escuro,

ollos que baten nos muros,

ollos-corisco e limón.

Ollos das pombas feridas,

ollos limpos, meiguiceiros,

ollos que aluman carreiros,

ollos de olladas perdidas.

Hai moitos ollos na terra,

ollos ollando as olladas

doutros ollos e as moradas

de tantos ollos que berran.

Ilustracións de Marcos Viso

             
                                                                                                                             
Para completar todo isto vou poñer aquí o meu Decálogo á hora de escribir poemas para a infancia e

a mocidade. É un texto que me solicitou o grande amigo e grande escritor Jordi Sierra i Fabra para o

número de xaneiro da revista dixital da Fundación Sierra i Fabra, La Página escrita. Dez razóns que

quero compartir cos lectores de Versos e aloumiños para salientar o agarimo e mais o respecto que os

lectores e lectoras da LIX merecen.





         

                                                                                                                                   






                   Escribir para niños y niñas no es nada fácil. Escribir poesía, mucho menos.

     Los niños y las niñas no son tontos. Son seres en formación pero con una agudeza insospechada para quienes no conozcan el complejo universo infantil (y juvenil).

     De ahí que lo que escribimos pensando en ellos/as ha de ser lo mejor y creado desde el respeto y el cariño por ellos.

     Llevo muchos años escribiendo poesía infantojuvenil y no dejo de exigirme cada vez más.

     Así que voy a compartir un DECÁLOGO con todos ustedes sobre aquellos puntos que me ayudaron a perfilar mi  obra.

1.     Se necesita un conocimiento amplio de la literatura de tradición oral. Por ahí deben ir encaminadas las lecturas primeras de quien escriba poesía infantil. La poesía popular es fresca, juguetona, irónica, musical, llena de versos que sacuden, que retan y proponen al lector. Una literatura llena de propuestas originales.

2.     Cuidar el lenguaje es fundamental si de escribir poesía se trata. Emplearemos palabras sonoras, palabras cuidadas que enriquezcan al lectorado. Construiremos con sentido todo el entramado poético midiendo el alcance de ese lenguaje que será sencillo (no simple) lúdico, humorístico, profundo, fresco…según el discurso poético que propongamos.

3.     Contaremos una historia en un poema, provocaremos sensaciones a través de la naturaleza, del ser humano, de las pequeñas cosas. Crearemos imágenes bellas, sugerentes, que provoquen el interés de los lectores/as educándolos en la sensibilidad sin que se note. La emoción será un elemento indispensable de los versos para que se cree un clima de sensaciones profundas que los envuelvan.

4.     Quien escriba poesía para los niños ha de andar por la vida con los ojos muy abiertos, los oídos muy atentos y el corazón permeable a todo aquello que pueda ser poetizado. Todo puede serlo si estamos convencidos de ello. El amor, la naturaleza, la mirada de un niño, la guerra, la injusticia, una caricia, un llanto, un gato en un tejado…temas universales que no pueden ni deben ser tabú cuando piensas en la poesía infantojuvenil.

5.     No debemos ignorar las estructuras poéticas de tantos y tantas poetas que, a lo largo de la historia, han escrito poesía. Este será un caudal más de creación. No hay nada que inventar. Todo está ya utilizado. Nuestro camino como escritor/a es saber ver aquello que se dice, lo que no se dice, cómo se dice y buscar los elementos que nos permitan ser auténticos. Cuanto más bagaje poético poseamos, mejor a la hora de escribir. Y eso es algo que se nota.

6.     Utilización de la rima. No me cabe la menor duda de que, en las primeras edades, la rima resulta necesaria. Engancha y se convierte en algo lúdico que permite expansionar el ingenio. Da ritmo y musicalidad. Pero hemos de ser conscientes de que no todo lo que rima es poesía. Si falta vocación literaria, rimar por rimar puede ser algo hueco. Con el tiempo comprenderán que la poesía sin rima, si está bien construida, es otra manera de concebir el hecho poético.

7.     Yo comienzo a escribir en mi cabeza. Y tomo notas en un cuaderno de aquellas cosas que me empujan a poetizar: un verso de un poema que leo, una frase, una canción y cualquier detalle o hecho, por mínimo que sea, que me encuentro en mi día a día al salir de casa. Es ahí cuando me esfuerzo en darle categoría poética a todo lo que me emociona. Y, con conciencia plena, escribo el autor del verso del que salió mi poema como homenaje y para abrir el abanico poético del lector. Referencias necesarias.

8.     Tras muchas vueltas y más vueltas, comienzo a darle forma al proyecto. Pongo música, tomo lápiz (o bolígrafo)  y un papel y comienzo a escribir el poema. Si el poemario que concebí es temático (vientos, mar, luna, Bob Dylan…) enfoco el trabajo hacia el tema escogido, pero ¡ojo! nunca hago un catálogo de objetos o seres de dicho tema, sino que intento crear un todo alrededor del objetivo marcado. De ahí que nunca pongo títulos a mis poemas. Todos ellos están al servicio de un asunto perfectamente reflexionado, un árbol con distintas ramas independientes pero unidas al tronco común.

9.     Me gusta que la poesía suene bien en voz alta. Creo que los niños y jóvenes han de acostumbrarse a decir poemas en alto. Atraen la atención propia y la de los demás, conmueven, contagian y congregan las emociones alrededor de la palabra poética y eso es algo muy recomendable. Y que, con el tiempo, aprendan a leer en silencio los poemas. Es un camino que el lector o lectora irá haciendo sin prisa y que madurará en su interior. El ritmo en los versos es fundamental. Medidas exactas, pausas adecuadas, entre otras cosas, producen un ritmo interno y externo envidiables.

1                        El poeta ha de conseguir que en sus libros haya poemas que precisen de una relectura. Poemas que intimiden, sacudan. Poemas abiertos que descubran matices en una segunda lectura. Que permitan al lectorado disfrutar pero también pensar, reflexionar. No me gustan los poemas planos. Y pongo en valor la musicalidad –una de las características de mis poemas-que no solo se encuentra en la rima. Me encantan los versos octosílabos. Dan mucho juego pero busco, también, estrofas variadas, más o menos complejas con versos de distintas medidas. Me encanta jugar con las palabras, inventar vocablos y crear poemas sin rima. Procuro que todo ello tenga cabida en el poemario. Y lo tiño de emoción. La emoción, para mí, es algo fundamental.

Mantengo que la poesía sin emoción es menos (o no es, incluso) poesía.

        ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO para “La Página Escrita”. 2018

                                                                                                                      




                                                                                                                                        ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO











 ANTONIO  GARCÍA  TEIJEIRO

"POESÍA HEXÁGONO. OLLADA E EXPERIENCIA. PROPOSTA E RESPOSTA NAS AULAS" : CANDO AS DESCULPAS PARA NON LEVAR A POESÍA AOS CENTROS NON TEÑEN RAZÓN DE SER.

Teño nas mans un libro dun interese excepcional. E non é un libro calquera, non. É un libro-experiencia, un libro-diálogo, un libro-proposta.

     Trátase de Poesía Hexágono. Ollada e experiencia.Proposta e resposta nas aulas. Un libro editado por Apiario, un proxecto editorial que me seduce moito, primeiro da colección Abella mestra.

     

     Cando a poesía segue a ser (xunto co teatro) a irmá pobre dentro das aulas, aparece este libro. Cando os mestres e mestras seguen a terlle medo á poesía, aparece este libro. Cando o alumnado precisa de mediadores entusiastas e parece non atopalos, aparece este libro.

     

     Poesía hexágono… contén seis ensaios breves, diferentes entre si, pero que forman un mosaico perfecto para que os docentes teñan unha visión variada e completa do que se pode facer nas aulas. Un enfoque que parte da experiencia, co obxectivo de que a poesía, a creación poética, se convirta en algo pracenteiro e provoque a estimulación das capacidades creativas dos mozos e mozas.

    

     Seis poetas dun prestixio incuestionable son os autores/as destes atraentes textos. Seis persoas que levan tempo facendo obradoiros de creación poética e que poñen preto do profesorado as súas propostas. Trátase de Yolanda Castaño, Estíbaliz Espinosa, Celso Fernández Sanmartín, Carlos Negro, Antía Otero e Dores Tembrás.

     

     E como di Agustín Fernández Paz no seu interesantísimo prólogo: A poesía e o ensino levan unha longa etapa de desencontros. A poesía é un xénero minoritario, dísenos, e os adolescentes non se interesan por ela (daquela, como se explica o auxe do rap, das letras das cancións, das variedades da cultura audiovisual?). Eu penso, como Agustín, que esta afirmación é errada. Os rapaces emociónanse coa poesía, gozan con ela (a miña experiencia avala isto) e os adolescentes están nunha idade ideal para deixarse engaiolar pola palabra poética. O que lles falta é alguén que crea nesa bondade da poesía, que os seduza dende a paixón, que contaxie entusiamo, que llela presente dun xeito vivo e intelixente. Se se fai así, os alumnos notarán que a poesía pode habitar neles e que lles vai permitir interrogarse sobre o papel que xogan neste mundo convulso. Permitiralles coñecerse mellor e afrontar a complexidade da vida.

     

     Por iso este volume se fai imprescindible. Hai moita reflexión nel. Hai moita acción nel. Hai moitas canles que se descobren nel.

     

Yolanda Castaño

     

     Yolanda Castaño pon o acento na necesidade de rachar prexuízos en relación coa poesía e salienta a capacidade que esta ten para que exploremos os máis fondos sentimentos. Afirma que a poesía é a linguaxe literaria máis cualificada, expresivamente ambiciosa, rica,suxestiva, concentrada, sintética. A palabra menos superflua, a levada á súa máxima estilización. E engade que é obvio que educar o gusto pola poesía require un tempo e un proceso.

     

     

Carlos Negro

     

     Carlos Negro segue a liña desmitificadora que ben coñezo (por telo visto/escoitado nalgunha ocasión) e denuncia que rara vez a maioría dos docentes merca un libro de versos por propia iniciativa. Tras interesantes reflexións e iniciativas sorprendentes, déixanos un decálogo intelixente para unha poesía que se cadra non existe. Un dos seus puntos é este: A revolución da poesía xuvenil consiste en fender estereotipos, mais non desde unha trincheira ideolóxica, senón desde a dinamita das emocións. Aí queda iso, para que se tomen as notas máis axeitadas.

     

Estíbaliz Espinosa

     

     Estíbaliz Espinosa conta que, segundo a súa experiencia en obradoiros con nenos, e da súa memoria de ser nena tamén, a única materia da infancia é a curiosidade, porque di que vimos a este mundo ávidos e intrigados e reivindica o rescate desa avidez e esa intriga como tarefa que non debemos esquecer. De aí que o seu texto se chame “Curioseando” e nos presente experimentos que parten de algo minúsculo ou  interesantes haikus matemáticos. Que nos fale da física dun relato ou que nos introduza na literatura dixital.

     

Celso Fernández Sanmartín

          Celso Fernández Sanmartín, que non é filólogo nin mestre de lingua e literatura, dá un enfoque ao seu texto menos práctico que os anteriores e axúdanos a reflexionar afirmando que a súa proposta  podería ser simplemente cultural e hermenéutica (de lecturas de poesía e preguntas), e esperar o salto dese resorte natural que nos leva a imitar e explorar para ser máis que lectoras e lectores. E incide por enfocar a atención sobre cada palabra, pois digo que tomada en por si cada palabra, e non expresamente combinada, podemos xa falar de poesía. Discurso denso ao que convén prestar atención.

     

Antía Otero

          Antía Otero aposta pola exploración das posibilidades da videocreación con enfoques poéticos. Mesmo comeza o seu texto con esta frase: Este artigo quere falar de videopoesía, mais iso é unha escusa para pararnos e observar moitas outras cousas. E penso eu que ese vén sendo boa parte do espírito poético: a observación de todo o que nos rodea que é moito e diverso. E a autora preséntanos traballos (derivas e apuntes) con ou sen cámara que dan unha nova dimensión ao acto creativo en relación coa poesía.

     

     

Dores  Tembrás

     

     Finalmente, Dores Tembrás preséntanos unha vía interesante, a dos graffiti e a súa relación evidente coa poesía e foxe, coma Antía Otero, dos esquemas tradicionais de creación. Cando a autora descubriu nun muro esta pintada. Eu queríate / e ti botáchelo todo a perder, sentiu que era o detonante para decidirse a traballar con graffiti e poesía.E afirma que é necesario, para o fluír do obradoiro, tentar eliminar prexuízos ou preconceptos sobre o que ten ou non que gustarlles, o que se considera ou non POESÍA. E defende o anonimato do graffiti porque favorece a liberdade de opinión e pernmítelle conducir os motivos para explicar a construción do poético. Completan o seu texto propostas vivas que o mesmo se deteñen no binomio fantástico de Rodari que nas grandes palabras de W. Szymborska.

     

     O volume ofrece, ademais, unhas pequenas biografías dos autores e autoras dos ensaios, con senllas bibliografías e, nalgún caso, con ligazóns para ilustrar o explicado.

     

     Un libro indispensable se queremos explorar camiños que leven o noso alumnado a sentirse motivados e poder entender as moitas caras que a creación poética posúe. Un libro para reflexionar e para exercitar. Para ilusionar e enriquecer.

     

     Un acerto este Poesía Hexágono. Ollada e experiencia. Proposta nas aulas, de Apiario. Un paso adiante no labor de achegar o feito poético a pequenos e maiores.

     

     Cada vez existen menos escusas para seguir afirmando que aos nenos non lles gusta a poesía.

                                                                                              ANTONIO  GARCÍA  TEIJEIRO

UN CURSO DE FORMACIÓN INDISPENSABLE EN COMPOSTELA

Dirixido por Blanca-Ana Roig Rechou (Universidade de Santiago de Compostela), coordinado por Marta Neira (Escola U. CEU de Maxisterio, Vigo) e Isabel Soto (Centro R. Piñeiro para a Investigación en Humanidades) e organizado pola Universidade de Santiago de Compostela, a AELG e o Centro Ramón Piñeiro, tivo lugar na Biblioteca Novacaixagalicia da cidade compostelana o X CURSO DE FORMACIÓN CONTINUA. LITERATURAS INFANTÍS E XUVENÍS IBÉRICAS E IBEROAMERICANAS.

Este curso tiña como finalidade formar e informar o alumnado dunha temática, as Literaturas infantís e xuvenís dos ámbitos lingüísticos ibéricos e iberoamericanos, normalmente excluída ou poco ofertada, nos plans de estudo das licenciaturas, diplomaturas e graos, malia a transcendencia fundamental que teñen na formación lectora e na expresión escrita na sociedade das Tecnoloxías da Información e Comunicación (TICs).

Intervención de Carlos Negro

Nesta edición, o tema específico que se tratou foi “PREMIOS LITERARIOS E DE ILUSTRACIÓN”.

A parte virtual desenvolveuse dende o 3 de xuño ao 8 de xullo. A parte presencial, do 9 ao 12 de xullo.

Ao longo destes tres días  houbo informes dun interese indubidable. Participaron persoas tan representativas como Jesús Díaz, Gemma Lluch, Xabier Etxaniz, Laura Guerrero (México), João Luis Ceccantini (Brasil), Liliana Dorado (Hope College.EE.UU.), Jose António Gomes (Portugal), Ana Margarida Ramos e Sara Reis da Silva (Portugal), Fernando Fraga de Azevedo (U.Minho) e, por suposto, Eulalia Agrelo (Galicia).

Con Agustín Agra

Celebráronse  encontros con Maite Carranza, Mariasun Landa, Rita Taborda, Jacobo Fernández, Mar Guerra, Teresa González Costa, Carlos Negro, Agustín Agra ou Marcos Calveiro aos que  moderaron ou cos que falaron persoas tan documentadas como  Marta Neira, Mar Fernández, Pilar Bendoiro, Carmen Ferreira, Mónica Álvarez, Isabel Mociño ou Laura Blanco.

Destacar unha mesa dun nivel case único: a que formaron  os catro Premios Nacionais galegos. Paco Martín, Xabier P. DoCampo, Agustín Fernández Paz e Fina Casalderrey,  conversaron entre eles, contáronse anécdotas simpáticas, houbo moito humor e foron moderados (cando podía) por Lali Agrelo.

Tamén houbo un encontro cos ilustradores Federico Fernández, Pablo Otero e Ramón Trigo cos que conversaron Isabel Mociño e Laura Blanco.

Dous talleres de creación: literaria, a cargo de Dores Tembrás; de ilustración dirixido por Pablo Otero.

Non faltaron tampouco unhas sesións de música e contos, a cargo do Equipo de animación á lectura de Kalandraka Editora.

Conversando con Berta Dávila

  Deixo para o final a miña participación no Curso.

O mércores 10 de xullo, mantiven unha conversa cunha persoa moi especial, Berta Dávila. E digo especial, porque aquela nena de once anos a quen lle entreguei un premio escolar nun encontro na escola, hoxe é unha magnífica poeta, fixo un interesantísimo traballo sobre a miña obra e leva o ensino e mais a poesía moi fondamente no seu interior. Lede, por favor, Raíz da fenda, un duro e, á vez, entrañable poemario.

Berta e mais eu falamos de todo o que atinxe ao acto de escribir, a miña opinión sobre a poesía, o traballo da poesía nas aulas, os premios literarios e tentei darlles aos asistentes unhas liñas de actuación para que os seus futuros alumnos e alumnas non pasen polas aulas de costas á poesía.

Rematei cun recital da miña propia obra e contestei algunhas preguntas que me fixeron.

Foi un acto fermoso, porque sentín a maxia poética na sala.

Vou rematar cun pequeño poema que recitei na miña participación. É de Coplas, un dos meus primeiros poemarios, editado por  Galaxia no ano 1988 e reeditado pola mesma editorial en 2008. Dediqueillo a Berta Dávila, porque sabía que lle encantaba esta copla que denuncia.

 

Alborece nesta fraga.

Alborece neste val;

mais non alborece nunca

para aquel que non ten pan.

Un poema que, por desgraza, segue a ter vixencia hoxe en día.

                                                                                                                   

 

Con Carlos Negro ao remate da súa magnífica intervención

 E remato con dúas fotos curiosas que teñen, entre si, uns catorce anos de diferenza. fanme moita ilusión que figuren neste artigo sobre un Curso que resultou interesante e necesario.

 

Con Berta Dávila

Con Berta Dávila

                                                                                                                   Antonio García Teijeiro