En algunas de sus películas de los años 40 y 50 del siglo pasado, Gregory Peck interpretó una serie de papeles que se centraron en promover la causa de los derechos civiles, en unos momentos en los que, tras la II Guerra Mundial, este tema se volvió de rabiosa (y controvertida) actualidad en los Estados Unidos. En este sentido, es especialmente memorable el personaje de Atticus Finch que Peck encarnó en Matar a un ruiseñor, pero la película de la que nos ocupamos en este breve artículo, y que he tenido oportunidad de volver a ver no hace mucho, ha quedado bastante más olvidada con el paso de las décadas. Nos referimos a Gentleman's Agreement—que en España se estrenó bajo el título bastante certero de La barrera invisible—, una cinta dirigida en 1947 por Elia Kazan, que fue coautor del guión junto con Moss Hart, tomando como base una novela de la hoy muy poco conocida Laura Z. Hobson. Se trata de una de las muchas películas de denuncia social de un Kazan que pasaría tristemente a la historia por sus prácticas delatoras durante la caza de brujas maccarthysta, pero cuya magnífica filmografía pone una y otra vez el dedo en la llaga en todo lo referente a la injusticia social.
Es este caso, y de manera semejante a lo que ocurre en otro film del mismo año, Crossfire, de Edward Dmytryk (en español, Encrucijada de odios), el director denuncia el rampante antisemitismo que se escondía sutilmente bajo la superficie de la sociedad estadounidense posterior a la segunda contienda mundial. Peck da vida a Philip Schuyler Green, un periodista que, tras enviudar recientemente, acaba de mudarse a Nueva York y ha recibido el encargo de escribir una serie de artículos sobre el antisemitismo. Incapaz de escribir ni una sola línea mínimamente aceptable acerca de dicho tema y acuciado por la necesidad de entregar su reportaje al director de la revista para la que trabaja, Green decide hacerse pasar por judío para experimentar así en carne propia la discriminación a la que se veía sometida este grupo social en tiempos inmediatamente posteriores a la derrota del nazismo. Hasta aquí el planteamiento de la trama puede parecer un tanto ingenuo (que lo es, y en especial el final que los guionistas decidieron dar a la historia), pero a medida que va avanzando la película, el espectador va dándose cuenta no solamente de la ubicua presencia del antisemitismo en todos los rincones de la Gran Manzana—y, por extensión, en el resto del país—, sino también del impacto que su decisión de adoptar una identidad étnica judía tendrá en su relación con su novia Kathy (Dorothy McGuire), en su vida profesional e incluso en su hijo, a quien insultan sus compañeros de escuela.
El director Elia Kazan
A lo largo de la película nos encontramos con múltiples situaciones que invitan a la reflexión sobre el irracionalismo de la xenofobia y del racismo, así como con una serie de personajes interesantes que a veces están delineados con menor profundidad que en la novela. Por ejemplo, están el señor Minify, jefe de Green, y Anne, interpretada por la siempre convincente Celeste Holm, compañera de Green en la revista, dos personajes de tendencias políticas totalmente liberales. También tenemos a Dave, encarnado por el excelente John Garfield, un soldado judío amigo de Green en el que se ve reflejada toda la discriminación a la que están sometidos los semitas en el espacio urbano neoyorkino. Es precisamente Dave quien hace ver a Green las dificultades por las que atraviesan quienes, a diferencia del periodista, no son judíos sólo temporalmente y por elección.
Celeste Holm
Algunos momentos de la cinta están revestidos de un tono un tanto panfletario y de un idealismo evidente (una vez más, como ejemplo de esto véase, en especial, el final), pero éstos son elementos perfectamente comprensibles si tenemos en cuenta la intención de concienciación social que movió el proyecto. A finales de los 40, en el contexto de unos Estados Unidos que han salido victoriosos de la II Guerra Mundial, salvando al mundo del fascismo y del totalitarismo nazi, sin duda no podía ser del gusto de todos una película en la que se recordaba al espectador que el antisemitismo tenía una presencia notable en una sociedad estadounidense que, por otra parte, seguía dominada por la segregación racial. Pese a ello, Gentleman's Agreement fue merecedora de tres Óscars: nada menos que a la mejor película, a Celeste Holm como mejor actriz secundaria y a Elia Kazan como mejor realizador. Y en los momentos políticamente convulsos en que vivimos todavía hoy en día, esta obra a veces un tanto olvidada de Kazan merece ser recuperada y su visión resulta totalmente recomendable.
Hace poco he tenido la oportunidad de volver a ver El ladrón de cuerpos (The Body Snatcher), una de las películas más destacadas aunque a veces más olvidadas del gran director estadounidense Robert Wise y me ha impresionado mucho más que la primera vez que la vi, hace ya casi dos décadas. Basada en un relato de Robert Louis Stevenson, no debe confundirse con el clásico de la ciencia-ficción de 1956 La invasión de los ladrones de cuerpos. La cinta que nos ocupa nos presenta al siempre excelente Boris Karloff en el papel de un individuo cínico y sin escrúpulos que se dedica a exhumar ilegalmente cadáveres para venderlos a un médico que los utiliza para sus experimentos. Aunque ilícita, ésta era una práctica bastante común en la Inglaterra victoriana (que es el momento histórico en el que se ambienta la trama), como queda reflejado en novelas como, por ejemplo, Middlemarch, de George Eliot.
Boris Karloff en Ladrones de cuerpos
Al ver a Karloff en cualquier película resulta difícil disociarlo de su interpretación del monstruo de Frankenstein, pero a mí siempre me ha parecido un actor de mucha más profundidad y versatilidad de lo que pueda parecer a primera vista, y El ladrón de cuerpos es un buen ejemplo de ello. El filme es un magnífico estudio de la relación que se establece entre el exhumador de cadáveres y el médico, interpretado por Henry Daniell. En la película nos topamos también con Bela Lugosi, otro actor también encasillado perennemente en el género de terror, en su caso debido a su exitoso papel como el Conde Drácula. Su personaje es aquí menos importante que el de Karloff (interpreta a uno de los asistentes del médico), pero el choque de titanes que tiene lugar en la única escena que comparten ambos es uno de los momentos más inolvidables de la película. Pese a ello, y a que los dos actores colaboraron en más de una ocasión en la gran pantalla a lo largo de los años, cuenta la leyenda hollywoodiense que fuera de cámara no se llevaban demasiado bien.
Boris Karloff y Bela Lugosi
El director Robert Wise
El blanco y negro de esta cinta es verdaderamente glorioso, y Wise, con su buen hacer cinematográfico, se centra en jugar de una manera muy imaginativa con las luces y las sombras, utilizando este claroscuro para poner énfasis en los aspectos más despreciables y terroríficos de la trama. Es un horror sutil, sin demasiados aspavientos pero muy efectivo, y la presencia imponente de Karloff en la pantalla tiene mucho que ver con la sensación de inquietud y desasosiego que en varios momentos se apodera del espectador. La interpretación de Karloff es, sin duda, una de las mejores de su larga carrera. Que nadie espere encontrarse aquí con una película de serie B de dudosa calidad como las varias que pueblan las filmografías de Karloff y Lugosi. La mano de Wise, director que ya llevaba unos cuantos títulos a cuestas por entonces, la convierte en uno de los clásicos del género, una de esas películas que merece la pena ver más de una vez.
Ya he dicho en más de una ocasión que la primera música que recuerdo haber escuchado cuando no contaba más que unos pocos años de edad fue la de los Beatles. Y llegué a ellos, claro, a través de la ingente colección de discos de mi padre, y mediante dos recopilaciones dobles que ya son clásicas: las que se conocen popularmente como "la roja" (y no me refiero a cierta selección futbolística, obviamente) y "la azul". Estas dos excelentes compilaciones, preferibles al más reciente CD titulado 1, me ofrecieron un panorama amplio del legado musical que los cuatro de Liverpool crearon a lo largo de la década de los sesenta y me llevaron a interesarme por los discos oficiales europeos, pues en los Estados Unidos la discografía beatle es notablemente diferente, con muchos más álbumes que en el Viejo Continente. Y el primer disco original de los Beatles, que no fuese una recopilación, que tuve fue una edición española en vinilo del A Hard Day's Night de 1964, que tenía traducido al castellano el título como Qué noche la de aquel día, que era como se conocieron en España tanto la película como el elepé, y que años más tarde inspiraría a Miguel Ríos el título de aquel programa de Televisión Española de los años 80 Qué noche la de aquel año.
Y es que A Hard Day's Night fue la primera y, sin duda, la mejor película de los Beatles, dirigida por Richard Lester, que colaboraría posteriormente de nuevo con el cuarteto en Help! (1965) y con John Lennon en How I Won the War (1966). La idea era plasmar en un documental ficticio la locura en la que por entonces se había convertido la beatlemanía, y el resultado fue fresco y atractivo, y nos recuerda ligeramente a las comedias de Bing Crosby y Bob Hope por su aire improvisado y su humor sutil y a veces absurdo. De la banda sonora se encargaron, por supuesto, Lennon y McCartney, lo que marcó la primera ocasión en la que un disco de los Beatles estaba compuesto en su totalidad por la banda, pues los anteriores mezclaban temas propios y ajenos. El álbum ofrece buena prueba de la capacidad creativa de John y Paul en un momento de esplendor compositivo, con clásicos dentro del canon beatle como "A Hard Day's Night", "And I Love Her" o "Can't Buy Me Love", con ese excelente solo de guitarra rockero a cargo de George Harrison. Las canciones incluidas en la película aparecen en la cara A del disco, y entre ellas destacan también "I Should Have Known Better", que los Mustang versionaron admirablemente como "Conocerte mejor", y la delicada balada "If I Fell", que es una de las mejores piezas que los de Liverpool habían compuesto hasta el momento. En la cara B—como ocurre también en la banda sonora de Help!—tienen cabida temas que no suenan en el film, y aquí se esconden algunas pequeñas joyas, como "I'll Cry Instead" o las magníficas baladas "Things We Said Today" y "I'll Be Back". Además, hay dos canciones, "When I Get Home" y "You Can't Do That", que revelan la influencia que el sonido Motown tuvo sobre los Beatles en estos años iniciales. En definitiva, estamos ante un disco que marca un antes y un después en los primeros compases de la carrera de los Cuatro Fabulosos, un álbum en el que la magia del dúo Lennon-McCartney, como compositores de canciones pop de gran calidad, es ya una realidad evidente. Por si alguien tenía aún alguna duda, los Beatles habían llegado al panorama musical para quedarse y se habían convertido en un fenómeno global, creando una película y un disco que son absolutamente memorables.
Uno de los libros más extraordinarios que he descubierto últimamente es el Manuscrit trouvé à Saragosse, escrito probablemente a lo largo de varias décadas entre finales del siglo XVIII y comienzos del XIX por el aristócrata polaco Jan Potocki. Figura a la vez misteriosa y grandilocuente donde las haya, Potocki nació en 1761 en el seno de una de las familias más influyentes de Polonia, y como mandaban los cánones de la aristocracia polaca de la época, fue educado en Suiza, en las ciudades de Lausana y Ginebra, con el francés como lengua principal, idioma que utilizaría para la escritura de todas sus obras literarias y científicas. De regreso a su país natal, Potocki estuvo constantemente envuelto en intrigas políticas, en las que siempre mostró un compromiso convenientemente indefinido. Así, apoyó la causa nacionalista polaca, pero a pesar de enemistarse por ello con el zar de Rusia, acabó ofreciéndole su apoyo temporalmente. Sus opiniones sobre la Revolución Francesa fueron también contradictorias: aunque algunas veces alabó los principios revolucionarios, otras veces los criticó con dureza. Perteneció a diversas sociedades más o menos secretas, como la masonería o los Caballeros de Malta, y protagonizó actividades sorprendentes que le granjearon una reputación de aventurero. Por ejemplo, fue uno de los primeros en realizar una ascensión en globo aerostático sobre Varsovia, allá por 1790, y sobre todo, viajó constantemente a través de toda la geografía europea (como veremos, visitó España), llegando a conocer países algo más lejanos y considerados más exóticos por aquel entonces, como Túnez, Egipto e incluso Mongolia. Retrató sus andanzas por Europa, África y Asia en innumerables libros de viajes, en los que también recoge observaciones de tipo social, cultural y antropológico. De hecho, algunos de sus escritos se consideraron fundacionales en el establecimiento de la disciplina de la etnología.
También le interesó el mundo de la edición, lo cual lo llevaría a fundar una imprenta en la capital polaca, en la que publicó diversos textos de carácter político. Quizá en esta época—a finales de la década de 1780—fue cuando empezó a idear su obra más importante, el Manuscrito hallado en Zaragoza, pero además de este título y de sus libros de viajes, Potocki escribió también algo de teatro, libros de investigación científica y algunas semblanzas de tipo político. Su vida personal fue, como podemos imaginar fácilmente, bastante tumultuosa. Se casó dos veces, y ambos matrimonios acabaron en divorcio, y en el caso de sus segundas nupcias, la ruptura estuvo envuelta en una serie de rumores relativos a un posible incesto que nunca llegaron a aclararse completamente. Potocki pasó los últimos años de su vida recluido en su castillo de Uladowna (Podolia), probablemente aquejado de lo que hoy en día denominaríamos depresión, pero que entonces no era generalmente diagnosticable con facilidad. Corren por ahí varias leyendas sobre su muerte, que tuvo lugar hacia finales de 1815. Aunque no está muy claro, la leyenda cuenta que fabricó él mismo la bala con la que pondría fin a su vida y que hizo que un capellán la bendijese antes de suicidarse.
Edición francesa del Manuscrito
Sea como fuere, no hay duda de la tendencia de Potocki a la excentricidad, algo que se entreve también en su Manuscrito, cuya estructura narrativa es enormemente compleja, basada en la del Decamerón de Boccaccio, con múltiples niveles narrativos y distintos narradores que cuentan historias que aparecen entrelazadas de una manera verdaderamente enmarañada. El contenido de dichas historias es también muy variado: a lo largo de la novela nos topamos con relatos de aventuras, picarescos, eróticos, pastoriles y góticos, entre muchos otros géneros. El manuscrito ficticio al que alude el título fue escrito supuestamente en español por el personaje de Alphonse van Worden, un militar que se ve obligado a pasar un tiempo en la Sierra Morena junto a un grupo variopinto de criminales, nobles, gitanos, ladrones y demás. Tras la muerte de van Worden, el manuscrito es hallado por un oficial francés durante el saqueo de la ciudad de Zaragoza, y éste, al ser capturado posteriormente por el ejército español, convence a uno de los soldados que lo han apresado para que se lo traduzca. Como se puede ver, este marco narrativo del manuscrito encontrado que debe ser traducido recuerda a los cartapacios escritos por Cide Hamete Benengeli que contienen las hazañas de don Quijote en la obra maestra de Cervantes. Todo ello, junto con la ambientación del texto de la novela en la Sierra Morena, en la que también transcurrieron algunas de las andanzas de don Quijote y Sancho, sugiere indudablemente que Potocki conocía a la perfección la obra cervantina y se inspiró en ella al componer su Manuscrito.
Traducción española (Valdemar)
La historia de la publicación del Manuscrito de Potocki es también convulsa, pues una parte de los capítulos (divididos en jornadas, a la manera boccacciana) salieron a la luz en París con independencia del resto de la obra, y hoy en día tenemos dos versiones diferentes de la novela, una publicada en 1805 y otra, más completa, publicada en 1810. Esta última es la que yo he leído, editada por Flammarion bajo el título de Manuscrit trouvé à Saragosse, con una excelente introducción a cargo de François Rosset y Dominique Triaire. De la versión de 1805 tengo una traducción al inglés realizada por Ian Maclean como The Manuscript Found in Saragossa (Penguin). Por fortuna, existen al menos tres traducciones al español de la obra de Potocki, las tres tituladas Manuscrito encontrado en Zaragoza y publicadas por Alianza Editorial, Valdemar y Acantilado, que recomendamos a todos aquellos lectores que deseen adentrarse en el mundo literario de Potocki. Sin duda vale la pena hacerlo, pues este Manuscrito es una de las obras más sorprendentes entre las muchas que suelen quedar fuera de las historias convencionales de la literatura mundial.
ANTÓN GARCÍA-FERNÁNDEZ
Postdata: Partes de la novela de Potocki fueron adaptadas al cine por Wojciech Has en 1965, con música de Krzysztof Penderecki, y la película resultante tuvo bastante éxito en Polonia en su momento. Tras varios años en la oscuridad, fue recuperada en los años 90 gracias a los esfuerzos del músico Jerry Garcia y los cineastas Francis Ford Coppola y Martin Scorsese. Quien entienda polaco puede ver una versión reconstruida de la película aquí. A continuación, dejo un vídeo en el que se puede escuchar parte de la música que Penderecki compuso para el film.
Levaba un tempo calado. Mais non
perde o tempo,non.Le (Rosalía, sempre preto del), ve cine, pasea,conversa con aqueles que están abertos a
escoitar e mesmo, sen que eu o vexa,se
dá algún que outro baño no mar.De alí veu, por certo, un día caloroso sen saber
como.
Quedou moi contento polos resultados das
eleccións do 24-M, aínda que lle segue a subir a quentura con todo o que está a
suceder con Grecia.Está que bota fume.Non le os xornais tradicionais e anda
decote a ver que din os dixitais, especialmente Público e Infolibre.
Está moi difícil de aturar e eu intento
falar con el e permitirlle que fale.
Nunha destas tardes decidiuse a contarme
algunas andrómenas que vos conto deseguido.
Tras cerrar un poemario de Rosalía de Castro, o can Can comezou a dicirme que…
… lle encantaron dúas películas que
compartiu con nós e vimos días atrás na nosa casa.
A primeira delas, ese romance impensable e cheo de perigo, dirixido por
Zhang Yimou que se chama “Amor baixo o espiño branco”. Un drama de amor
xuvenil, coa Revolución cultural de fondo, retratado con intensidade e
delicadeza polo gran director chinés. Unha película cargada de paixón, de
poesía e de vida, unha auténtica xoia cinematográfica. Cine intimista que o
espectador interioriza axiña, cun retrato dos personaxes femininos cheos de
agudeza e de coraxe. Como din algúns, a volta do Zhang Yimou máis poético.
A segunda, trátase de “Ida”, unha película curta (apenas dura 78
minutos) dirixida polo director polaco Pawel Pawlikowski e que obtivo numerosos
premios. Anna é unha moza de 18 anos que se prepara para converterse en monxa.
Vive nun convento dende que quedou orfa e un día descobre que ten unha tía,
Wanda, coa que se embarca nunha viaxe de descubertas sobre elas mesmas e do seu
pasado común. Un filme hipnotizante en branco e negro que emociona polo seu
contido e o seu desenvolvemento.
… quere ler a nova novela de Rosa Huertas,
“Sombras de la Plaza Mayor” (Edelvives. Col.
Alandar) porque sabe o moito que gocei con esa historia de amor e misterio,
tan ben contada pola súa autora.
E agradéceme que lle deixara “Corazón
de metal”, un libro editado por SM na
colección “El Barco de Vapor”(serie laranxa),
sobre un androide que crea o enxeñeiro Albert para que guíe e acompañe o seu
fillo, Isaac, e poida axudar a corrixir certas actitudes caprichosas deste.
Dime que lle caeron as bágoas máis dunha vez pola tenrura coa que está contada
a historia e a carga de crítica, que uns personaxes moi ben construídos, deixan
ao longo das súas páxinas.
… o pasou moi ben na presentación do libro “A
neve interminable” ( Edicións Xerais.
Col. Fóra de Xogo) do grande escritor
Agustín Fernández Paz na Casa do Libro en Vigo. E coméntame que o diálogo de Ledicia Costas co autor
estivo moi entretido. Coméntame, ademais, que chegou a sentir algo de medo
polos personaxes dos que alí se falaron. Entre eles, Drácula, Frankenstein e os
contos de Lovecraft. Eu coméntolle que lle deixarei ler “Cartas de inverno” de
Agustín, pois é un escritor que se move de marabilla no terreo do misterio e o
suspense. Vamos, que é un especialista neste xénero novelístico.
… está desexando ler comigo o novo
libro de Xoán Babarro, editado por Galaxia
na súa colección Árbore, “As máscaras
do profesor Robindra”, do que din que é un libro dentro de moitos libros, ou
son moitos libros dentro dun libro.
Gustoulle iso de que,coma en As
mil e unha noites, lemos unha historia que leva dentro a semente doutra.
Nuns días compartiremos tan suxestiva lectura.
… non pode sentirse máis feliz ao ver
na biblioteca da nosa casa a fermosísima edición que a editorial Destino fixo dalgúns contos marabillosos
da súa (e miña) querida Ana María Matute. Coas ilustracións impresionantes de Albert Asensio,
o deseño elegante e a claridade do texto nas súas páxinas, estas historias
imprescindibles como “El aprendiz”, “Paulina”, “El polizón del Ulises”,
Carnavalito”, “El saltamontes verde” e algunha máis, atinguen unha nova
dimensión para os amantes dos libros. Como obxecto e como valor literario son
unhas auténticas xoias.
Albert Asensio e Ana María Matute
…ficou marabillado coas fotografías de
Anxo Cabada, que me enviou para
encabezar a nova sección de Versos e aloumiños, Papeis recobrados. Canta poesía hai nelas!! no se cansa de repetir,
e contémplaas unha e outra vez fascinado.
A min non me estraña esta reacción do can, pois as fotos en branco e
negro desta serie son abraiantes. Dignas do extraordinario fotógrafo que é
Anxo, persoa, por outra banda, dunha xenerosidade incrible.
Foto de Anxo Cabada
… lle sorprendeu que o poeta Benjamín
Prado, con quen eu comparto a paixón por
Iríbar
Bob Dylan, dixese no libro “Un balón
envenenado. Poesía e fútbol”, que se fixera do Athletic de Bilbao sendo rapaz
por Iríbar, o seu heroe da época. Exactamente o que me ocorreu a min. Se había
que decidirse por un equipo de Primeira (cando era neno, o Celta transitaba pola Segunda división.
Sempre celtista por riba de todo) eu apoiaba ao conxunto bilbaíno. E todo pola
figura do gardameta de Zarautz a quen ,como porteiro que eu era, admiraba
profundamente. Que casualidades! Pois o can Can está sorprendido de tanta
casualidade.
… entende que vaia lendo aos poucos o
magnífico libro de Ledicia Costas, “Un animal chamado néboa” (Edicións Xerais),
que contén varios relatos situados na Segunda Guerra Mundial, e que están
contados cunha enorme crueza. En efecto, Ledicia Costas é unha excelente
escritora cun futuro máis que prometedor. Neste libro, escrito cunha calidade
evidente, amosa a sen razón do ser humano nos conflitos bélicos, concretamente
nesa guerra que sepultou a tantos homes e mulleres. Ledicia narra polo miúdo,
con detalle, casos e situacións que poñen a pel de galiña. Producen arreguizos,
pero están contados cunha vontade literaria ben clara. De aí que goce e me
estremeza ao mesmo tempo.
… lle produciu alegría que me
agasallasen a edición de Galaxia /
Gutenberg de “Hojas de hierba” do admirado Walt Whitman. Un traballo bilingüe a cargo de Eduardo Moga, que fai a tradución e a introdución.
Sabe que é para min un dos monumentos indiscutibles da poesía
universal. E debo recoñecer que,
malia ter outras edicións, esta me facía especial ilusión. Un acerto máis desa
muller marabillosa que vive comigo. Grazas, Susi.
O can Can pídeme que lle recite un poema. Fágolle caso e comezo a ler:
En una multitud de hombres y mujeres,
advierto a alguien que me elige por señas secretas y divinas,
y que no reconoce a nadie –padres, esposa, marido, hermano,
hijo- más cercano
que yo:
algunos están desconcertados, pero él no: éste me conoce.
Ah, amante y perfecto igual,
quería que me descubrieras así, por vías indirectas;
y, cuando te encuentre, quiero descubrirte también así.
O
can Can está pensando, talvez recitando interiormente as palabras que digo en
voz alta. Óllame con agarimo e coa pata dáme no brazo para que lea outro.
Míroo eu tamén con agarimo e leo:
Oh, tú, al que a menudo me acerco en silencio, allí donde
estés,
para estar contigo,
cuando paso a tu lado, o me siento junto a ti, o me quedo en
tu
misma habitación,
qué poco te imaginas el
fuego, eléctrico y sutil, que has desatado
en mi interior.
E
así segue e segue contándome unha chea de cousas. Ben se nota que leva tempo
sen falar. Teño que dicirlle que xa está, que teño compromisos ineludibles e se
me bota o tempo enriba.
Creo
que o entende.
Óllame
cuns olliños tan tenros que me empurra a pasarlle a man polo lombo. gústalle. A
min, tamén.
Sabe
que Antón, o meu fillo, está en Toledo con alumnos da Universidade de
Tennessee.
Daquela
dime que quere dedicarlle unha canción de Bing Crosby.
Mira
que é listo o condenado!
Así
que busco este tema que o can Can lle dedica a Antón con moito agarimo. Chámase "Young at heart" e Crosby cántao en vivo.
Historias que se atopan pechadas nos
elementos cotiáns e que, por diversos motivos, pasan desapercibidas un día si e
outro tamén. Historias que se agochan e só debido a unha casualidade saen á
luz.
Historias emocionantes. Historias que
provocan sentimentos profundos. É o poder silandeiro das pequenas cousas. As
que nos chaman en voz baixa.
Casualidade? Embruxo? Maxia? Todo pode
ser. Pero como gozamos con elas!
Disto trata esta crónica marabillosa que
transita por feitos literarios, pola xustiza social, pola liberdade, pola
dignidade humana e os seus dereitos. Pola descuberta dun gran poeta e editor, polo
recoñecemento dun home, Mandela, recto e xeneroso.Resultado, dende logo, das
inquedanzas das persoas.
Esta historia aconteceulle á miña querida
amiga Helena Pérez, a miña editora.
A esa muller que leva ben anos editando libros cun gusto exquisito en Edicións
Xerais de Galicia. Canto lle debemos os escritores…!A súa humanidade e a súa intelixencia son
chaves para querela. É unha das persoas máis sensibles que coñezo. Chea de
inquietudes, dá gusto compartir a palabra e as sensacións da vida con ela. Un
pracer.
E, claro, só unha persoa sensible pode
vivir algo como o que se conta no texto que, coa súa xenerosidade habitual,
escribiu para o noso blog-revista.
Uns feitos que se foron enleando para
chegaren a un descubrimento que me entusiasmou en canto escoitei a Helena
relatalos. Non me custou demasiado convencela para que escribise a historia
para Versos e aloumiños.
Fíxoo e moi ben. Con moito agarimo. E iso
non ten prezo.
Grazas, Helena, por estas liñas
feiticeiras. Os lectores e lectoras vancho agradecer.
Camiñaba eu pola zona do antigo cuartel
da ETEA –antes propiedade da Armada e hoxe recuperado para gozo das xentes de
Vigo–, unha tarde de domingo de outubro, para aproveitar o cálido outono co que
os deuses do clima nos regalan ás veces en Vigo.
Coma sempre, ía cámara en man, atenta ás cousas que me chaman a
atención: o cambio das follas dos liquidámbar, as cores cambiantes da auga na
praia, os cons, as cunchas, os camiños trazados na area polos vermes… cando
nunha poza algo chamou a miña atención: un anaco de papel mergullado na auga.
Achegueime e, ao anicarme, distinguín unhas palabras escritas no papel
cuadriculado, á man e en francés. Inicialmente, pensei nuns apuntamentos, se
cadra uns exercicios feitos por un rapaz ou rapaza que, aburrido xa da materia,
tirou con eles á auga. Pero a curiosidade puido máis que a suposición e levoume
a comprobar o contido: desencartei o papel cun garabullo que collín na mallante
da area e apareceu completo o texto, que semellaba un poema en francés.
A lectura do texto traíame vagos recordos de algo que non lograba
concretar, porque algo me dicía que o francés non era o idioma orixinal do
poema.
Para a miña sorpresa, no reverso do papel, aparecía a tradución ao
castelán do poema, que transcribo:
Más allá de la
noche que me cubre,
negra como un abismo
insondable, doy gracias
al Dios que fuere
por mi alma inconquistable
Ao remate dos versos, unha rúbrica e unha
sinatura: Ana María
Na mesma cara, e de arriba a abaixo, estaba escrita tamén unha frase,
neste caso en éuscaro: Zu eta mila /
itsaso arteko, e Maite Zaitut
(«Quérote»). Unha declaración de amor? O títulodunha canción de Mägo de Oz?
Tras moito buscar –e non teño nada claro que sexa iso o que significa– a
tradución podería ser: “Ti e mil / mar intermedio”
Deixei o papel tal e como o atopei, dobrado e dentro da auga.
Aquela frase seguía dando voltas e máis voltas na miña cabeza. Sabía que
a escoitara noutro contexto e con máis versos polo medio, mais non daba
lembrado onde nin cando.
Nada máis chegar á casa comenteillo ao meu fillo maior Airas, que
rememorou axiña uns versos de Invictus,
a película de Clint Eastwood que foramos ver toda a familia. Consultouno en
internet, e o buscador confirmouno: trátase do poema que recita Morgan Freeman,
no seu papel de Nelson Mandela, mentres os xogadores da selección sudafricana
de rugby –os chamados Springboks–
visitan a illa Roobenas e as celdas onde penaron Mandela e o resto dos
compañeiros do Congreso Nacional Africano durante vinte e sete anos.
O presidente, que fala previamente co capitán do equipo François
Pienaar, comparte con el un poema escrito por William Ernest Henley, Invictus, que durante os seus anos de
cárcere lle servira de inspiración.
Máis alá da noite que me envolve, negra coma un abismo insondable, dou grazas ao deus que for pola miña alma inconquistable.
Nas poutas deste circunstancial lugar xemín pero non chorei. Sometido aos golpes do destino a miña cabeza sangra, mais está ergueita. Máis alá deste lugar de ira
e prantos onde xace o horror da sombra, a ameaza dos anos atópame, e ha de atoparme sen temor.
Non importa o estreito que sexa o camiño, nin o cargada de castigos que estea a
sentenza, son o amo do meu destino, son o capitán da miña alma.
Solucionada a primeira incógnita, xurdiu a segunda: Quen era William
Ernest Henley?
William Ernest Henley
Volta outra vez –bendita tecnoloxía– a internet, e nova sorpresa.O noso poeta foi tamén dramaturgo e editor e
nada menos que amigo de George Bernard Shaw, de H. G. Wells, de Sir James
Barrie, de Rudyard Kipling e de Robert Louis Stevenson, quen se inspirou nel
para crear o personaxe de Long John Silver, xa que a Henley lle amputaran unha
perna a raíz dunha tuberculose cando era neno.
Helena Pérez
A nota levoume así a un descubrimento
dun gran poeta: William Ernest Henley, amigo e editor de autores que lin e
admiro profundamente e a unha película, Invictus,
que conta a historia dun gran home, Nelson Mandela, capaz de perdoar a aqueles
que o encerraron durante vinte e sete anos e que creu que a través do deporte
nacional, o rugby, podía comezar a construír unha nación rota polo apartheid.
Grazas, moitísimas grazas, á persoa que escribiu os versos de Henley no
seu caderno e os lanzou ao mar. Eu tiven a sorte de recoller a mensaxe da súa
«botella de papel».