UNHA REEDICIÓN PARA GOZAR DOS SENTIDOS: "OS SOÑOS NA GAIOLA", de MANUEL MARÍA

          A EDICIÓN CONMEMORATIVA D´ OS SOÑOS NA GAIOLA, UNHA ALFAIA LITERARIA.

                                                                                

                                                                                                           Antonio García Teijeiro

Con Manuel María comecei a descubrirlles  aos meus alumnos e alumnas a poesía en galego. Unha poesía feita pensando neles  con luz e agarimo. Xa levaba a rapazada gozando da poesía en castelán con Machado, Lorca, Alberti e Juan Ramón, pero faltaba que desfrutasen cos versos escritos na nosa lingua.

     

Manuel María

     

     Eran nenos e nenas de terceiro de primaria. Eu non lles daba clase (daba aos maiores) pero collera unha hora solta no meu horario para trasladarlles a festa da palabra dita en voz alta, a palabra poética recitada e cantada.

    

Os rapaces/as entenderon axiña a importancia de ler e escoitar versos en galego. Ilusionáronse  co poemario que eu lles presentara: Os soños na gaiola, de Manuel María. Editado pola Editorial Celta (Lugo) con expresivos debuxos infantís, foi o libro protagonista deses mércores pola tarde dedicados a ler, cantar, debuxar e sentir a literatura preto de nós.

     

     Foi nesas sesións marabillosas onde eu escribín o meu primeiro poema pensando no lectorado infantil: Tres pombas chegaron cansas / tristeiras  preto dun neno… E foino grazas á forza e á sensibilidade poéticas, ademais do compromiso, de Manuel María. El foi  guía para eses pequenos de oito anos que dicían en alto e ilustraban os seus poemas, e para min, porque me fixo comprender a a importancia de escribir poesía infantil. O entusiasmo deles diante da palabra do poeta emocionoume. Prometín naqueles días que non deixaría de escribir poemas para eles e hoxe, trinta e moitos anos despois, sigo a cumprir aquela promesa.

     

     Non agochei endexamais a débeda que teño con Manuel María. El foi o impulsor de que eu escribise poemas en galego. Co tempo, tiven a oportunidade de dicirllo en actos que compartimos. E gustoulle sabelo.

     Acaban de cumprirse cincuenta anos da publicación d´ Os soños na gaiola. A ninguén se lle escapa que este poemario foi a obra inaugural da poesía infantil galega.  Abriu camiños que moitos outros e outras seguimos. Sen el estariamos máis perdidos.

     E teño que felicitarme de ter unha edición fermosísima deste poemario. Chegou ás miñas mans a través dunha muller que, malia a súa xuventude, está a realizar un traballo de investigación e de divulgación 

Montse Pena Presas

verdadeiramente salientable, Montse Pena Presas.  O estudo que acompaña á edición facsimilar da 1ª edición d´Os soños na gaiola, publicado en Lugo por Cartonajes ANMI (1968) é portentoso. Unha edición, por certo, coidada ao máximo, cos poemas  de Manuel María, ilustrada por Reimundo Patiño, con múltiplas correccións autógrafas do poeta. Unha xoia.

     

     O estudo introdutorio de Montse Pena é impresionante. Amosa nel, un traballo de investigación profundo e dá unhas claves necesarias para facer novas lecturas dun poemario esencial na nosa LIX. Porque parte, ademais, dunha realidade fundamental: Manuel María levaba  Galicia no máis fondo dos seus sentimentos, algo que se nota nestes poemas. Mergullándose en mil fontes, con anotacións ao pé de páxina,  Montse Pena Presas vai abríndonos os ollos sobre a importancia que o poeta daba á poesía infantil. El sabía, dende o seu compromiso, a importancia que os versos para a rapazada teñen para que os soños do presente se convirtan nas realidades do futuro. Isto que comenta a autora do estudo é fundamental para que eu escribise poesía para a xente miúda. Sempre o entendín así e por iso levo loitando ben anos.

     

     

     Nun caderniño, que acompaña ao libro, Montse Pena vai mergullándose neste poemario, relacionándoo coa obra de Manuel María e poñendo o acento sobre a historia deste libro, coa problemática da publicación do mesmo, as súas inquedanzas, a correspondencia do poeta (con Neira Vilas, por exemplo), os traballos de reelaboración, a significación  da obra, as ilustracións de Patiño, as diversas edicións,  a música que os poemas levan dentro, a tradución ao portugués, a importancia do legado do poeta e múltiples aportacións a partir de publicacións sobre o tema.

    

     

     E un desfruta deste traballo serio, científico e próximo a un tempo, necesario para unha mellor comprensión dun poemario clave da nosa LIX. Un labor, o de Montse Pena, que un agradece fondamente polo respecto que amosa a un xénero que as elites consideran de segunda categoría. Un achegamento fundamental para seguir profundando na poesía infantil sen complexos, como debe ser, como xa se empeza a ver no noso panorama literario, aínda que sexa aos poucos.

     Parabéns  á autora, así coma as Deputacións da Coruña e de Lugo e, xa que logo, á Casa – Museo Manuel María por permitiren que unha alfaia coma esta poida chegar a un bo número de persoas.

     

      Traballos e edicións así dan pulo e axudan a que a literatura infantil acade o prestixio que merece pola súa calidade e respecto polo lectorado ao que vai dirixida.

Con Manuel María, un mestre para min

CATAVENTO DE POEMAS INFANTÍS ( L) : Manuel María (2)

                MANUEL  MARÍA (2)  (Outeiro de Rei, 1929 – A Coruña, 2004)

A CIDADE

A cidade ten Castelo

Manuel María

e muralla medieval,

o museo –hai que velo!-

e unha rúa principal.

Que conxunto tan fermoso

con igrexas e xardíns

e cun río caudaloso

beireado de xasmíns…!

A cidade ten cafeses,

whisky-clubs e polución,

cemiterio con cipreses

e un fermoso Malecón.

A cidade ten escolas

e ten cines e teatros.

Ten douscentos parvacholas

e trescentos maragatos!

A cidade ten paseos,

barrios vellos, arrabais,

chabolismo, rañaceos

e gardas municipais.

A cidade nunca tivo

nin industria e desenrolo,

só un comercio cativo

e o seu consabido tolo…!

O SEMÁFORO

O semáforo

é un couso

medio garda,

medio guía,

medio monstro,

medio espía.

O semáforo

é un ollo

matemático,

inflexíbel,

inhumano,

case terríbel.

O semáforo

é unha flor

ateigada

Ilustración de Xaquín Marín

de ledicia,

traspasada

de color.

Os sinais

do semáforo:

verde-chumbo

e vermellón

ditan leis

ao peatón,

ao turismo

e ao camión.

O semáforo

é unha luz,

unha acesa

claridade

que ilumina

docemente

a tristura

da cidade!

A FALA

O idioma é a chave

con que abrimos o mundo,

Ilustración de Xaquín Marín

o salouco máis feble,

o pesar máis profundo.

O idioma é a vida,

o cóitelo da dor,

o murmurio do vento,

a palabra de amor.

O idioma é o tempo,

é a voz dos avós,

e ese breve ronsel

que deixaremos nós.

O idioma é un herdo,

patrimonio do pobo,

maxicamente vello,

eternamente novo.

O idioma é a patria,

a esencia máis nosa,

a creación común

máis grande e poderosa.

O idioma é a forza

que nos xungue e sostén.

Se perdemos a fala

non seremos ninguén!

O idioma é o amor,

o latexo, a verdade,

a fonte de que agroma

a máis forte irmandade.

Renunciar ao idioma

é ser mudo e morrer.

Precisamos a lingua

se queremos vencer!

(Do libro As rúas do vento ceibe, corrixido polo autor e reeditado pola Fundación Manuel María de Estudos Galegos, 2015)

MANUEL MARÍA: O HOME QUE ASPIRABA A COÑECER A TODOS OS GALEGOS, UN A UN, SEGUNDO MANUEL VEIGA ( E LASTRA MURUAIS)

Dende hai unas datas comezamos a entrar con forza no “Ano Manuel María”.

     

A ninguén se lle pode pasar que o “Día das Letras Galegas” se lle adica este ano ao poeta, narrador, autor teatral e académico da Real Academia Galega nado en Outeiro de Rei en 1929 e falecido na Coruña no ano 2004.

     

Manuel María

     Manuel María foi un mestre, sen dúbida, para todos aqueles que amamos a poesía e escribimos poemas para a rapazada. O xa milleiros de veces mencionado “Os soños na gaiola” foi un libro que abriu canles e marcou un camino que algún e algunhas decidimos seguir para darlles aos nenos e nenas poemas para que desfruten coa lírica. Pero Manuel María foi máis, moito máis.

    

Manuel Veiga

     Alguén que o coñeceu moi ben foi o escritor, xornalista e doutor en Ciencias Políticas e Socioloxía, Manuel Veiga. Nas moitas conversas con el, chegou a comentarme  a relación amigable co poeta, a quen lle debe a lectura de certos libros nunha época complicada. Lecturas e momentos impagables que o axudaron a ver luz nuns intres de formación persoal e literaria.

     E é Manuel Veiga quen nos agasalla dous volumes, dous magníficos achegamentos á obra e á vida de Manuel María, o segundo deles compartindo libro cunha ampla escolma de poemas realizada por Xosé Lastra. Dous volumes necesarios, cun enfoque intelixente de quen coñece o autor no plano persoal, pero que foxe da haxiografía.

     No primeiro deles, “Manuel María, buscando un país” (Ed. Xerais. Col. Libro X), o autor penetra no máis fondo da alma do poeta chairego e relaciona cada parte da súa vida cos poemas escritos neses momentos. Fai fincapé Veiga na intensa relación que existe entre as súas mellores páxinas e aquilo que o poeta sente máis preto del: o afecto pola súa terra máis próxima, pola súa casa e polo súa muller, Saleta Goi.

     

     

     Deste xeito, cunha prosa limpa e clara, moi pedagóxica no mellor sentido do termo, e cunha emoción comprensible, Manuel Veiga achéganos as calmas e as teimas, a forte unión cunha terra que o apaixona, as súas arelas para cubrir os baleiros sociais e culturais que o rodean (de aí esa faceta súa de cronista), a ilusión, o entusiasmo que o guía a partir do ano 1969, as desilusións posteriores ou a ocultación dunha idea bohemia da existencia,entre outros moitos temas.

     

     Manuel Veiga escribe magníficas reflexións sobre algún dos seus libros, pon exemplos do que afirma e déixanos, de maneira case coloquial, un retrato dun home para quen o acto de escribir foi unha necesidade vital para entenderse mellor a si mesmo.

 

Ilustración de Víctor Tizón

     

     O segundo libro, “Manuel María. Vida, versos e rebeldía” (Ed, Xerias. Col. Merlín), é unha obra perfecta para a divulgación poética do autor de Outeiro de Rei. Un manual imprescindible para a escola. A súa estrutura non pode ser mellor pensada. Ten unha primeira parte a cargo de Manuel Veiga. Un relato engaiolante da súa vida cotiá que transcorre polas diversas actividades do poeta: procurador, libreiro, editor, xornalista, autor teatral etc. Un relato que convida a gozar das súas páxinas, porque nelas está un Manuel María próximo. Cunha linguaxe comprensible, repasa os avatares do escritor, “o home que aspiraba a coñecer a todos os galegos”, en diversos capítulos: o personaxe, a vida cotiá, Saleta, o franquismo, a democracia e a súa obra poética dividida en dous apartados: 1950-1980 e 1980-2000.

     

     

     Para mostrar o ton que emprega o autor do texto, deteñámonos no comezo do libro. Un comezo pouco habitual nas biografías, pero que está abrindo portas con naturalidade: “Manuel María era guapo, tiña barba e un pelo abundante. Miraba aos ollos, cunha ollada intelixente que case nunca trataba de impoñlerse. Noutro país podería ter sido actor de cine…” Un principio así xa invita a seguir lendo e a introducirse na vida e na obra de alguén. Un acerto de enfoque. Unha razón para coñecer un poeta.

    

     O libro complétase cunha cronoloxía básica e cunha antoloxía de poemas, “Ferrados do corazón”, escollida por Xosé Lastra. Unha recompilación ampla e diversa, dos poemarios “Terra Chá”(1954), “Documentos persoaes” (1958), “Mar maior” (1963), “Os soños na gaiola” (1972), “Cantos rodados para alleados e colonizados” (1976), “Poemas ao outono” (1977) e “As rúas do vento ceibe” (1979).

    

     

Ilustración de Nuria Díaz e dous poemas da escolma.

     Dicir, ademais, que o primeiro libro, cun trazo austero, está ilustrado por Víctor Tizón, acorde co contido do texto. O segundo, moito máis lúdico e a cor, ten o selo dunha ilustradora que irrompe con moita forza, Nuria Díaz, que fai un discurso plástico moi vivo, sinxelo pero dun enorme expresividade.

     Estamos, pois, diante de dúas obras básicas, para gozar da vida e da obra dun home, Manuel María, que foi o primeiro mozo que publicou unha obra en galego despois da Guerra Civil.

     Profundamente recomendables.

        

Manuel María

                                                                                                            

                                                                                                                        ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO

"CANTA O CUCO", UN LIBRO-DISCO NO QUE UXÍA E MAGÍN BLANCO REVISAN A VIXENCIA DOS POEMAS DE MANUEL MARÍA PARA OS NENOS E NENAS DE HOXE.

Entramos no “Ano Manuel María” e un recibe con satisfacción publicacións coma Canta o cuco.

     Levo ben anos defendendo a importancia da música, das cancións, como un dos recursos importantes para que os nenos e nenas se acheguen á poesía. E sigo felicitando á Editorial Galaxia, por activa  e por pasiva, polo labor que neste eido realiza a través da magnífica colección “Sonárbore”.

     

     Canta o cuco é un achegamento ben interesante á obra de Manuel María, a través dos poemas musicados por dous grandes artistas do noso panorama musical: Uxía e Magín Blanco.

     

Uxía e Magín Blanco

     Resulta unha delicia escoitar estas cancións, diversas e ben construídas. Hai moito talento neste traballo –como non podía ser menos tratándose deles- no que, tanto dun xeito lúdico coma intimista, vai permitir aos oíntes gozar das melodías e das palabras que lle dan forma. Son poemas extraídos de poemarios como As rúas do vento ceibe, Os soños na gaiola, Terra Chá, Panxoliñas ou Os lonxes do solpor. E saliento aquí a fermosa composición de Uxía e Maxín, Todo me fala de ti, unha fermosa homenaxe ao noso poeta.

     

     

Manuel María

     Todo está moi coidado neste libro-disco. Hai dous poemas recitados por Uxía, uns arranxos musicais excepcionais da man de Santi Cribeiro e Guillerme Fernández –fundadores de Berrogüetto-, que tocan, ademais, o acordeón e as guitarras acústicas e percusión, respectivamente.

     

     A voz de Uxía acariña os versos e penetra no máis fondo da música para producir un ambiente envolvente que seduce. As colaboracións son importantes: Isaac Palacín (percusión), Pablo Vidal (contrabaixo), Raquel Domínguez (gaita), Pablo Ces (bombo) ou Andrés Giráldez (tambor).

    

     Dicía antes que todo está moi coidado. Aquí quero salientar o magnífico traballo de ilustración de Leandro Lamas, un pintor e ilustrador que me entusiasma. O seu traballo é unha festa da cor ben empregada, cunhas ilustracións dunha expresividade que conmove. Leandro Lamas crea un universo arredor de cada poema-canción dunha intensidade exquisita.

     

Ilustración de Leandro Lamas para "Canta o cuco"

     

     Para rematar, unhas palabras de Uxía e de Magín Blanco que definen perfectamente este traballo: Canta o cuco é a nosa ollada arredor do universo poético de Manuel María. Unha revisión contemporánea dos seus versos, tan vixentes aínda para as nenas e os nenos do século XXI. desenvolvemos este traballo de composición cunha globalidade de estilos musicais que abranguen desde a música tradicional propia ata os ritmos próximos do pop e o rock, pasando polos aromas da canción de autor ou os aires latinoamericanos (…)

     

     En efecto. moita variedade e riqueza formal nas composicións. Moito agarimo nos fraseos, nas notas, nas voces.

     

     Un libro-disco para saborear cada unha das partes que o conforman: a poesía, a música e a plástica.

     

     Unha alfaia para non perderse.

     
                        Presentación do álbum-CD  e conversa co ilustrador Leandro Lamas.

                              Presentación de "Canta o cuco" na Fundación Luis Seoane.

OS MURMURIOS DO can CAN (6)

Leva algún tempo queréndome comentar cousas que ocorren ao noso arredor.

     Non lle fago moito caso e amólase un pouco. Sabe que estou indo á praia a ler e bañarme e enfurrúñase porque non lle presto a atención que require.

     Ten razón. Hoxe sentei onda as rochas sobre as que apareceu e decidín falar con el á volta.

     Púxose moi contento. E case sen darme tempo para nada,

           o can Can díxome que…

… está feliz de que lle adiquen o Día das Letras Galegas a Manuel María. Pediume que lle contase as veces que eu estiven con el. Conteille que compartimos unha mesa redonda con ocasión dos Premios Xerais e que demos un recital conxunto nun colexio de Vigo.

    

     “Xa che direi máis cousas sobre isto”. Non o convencín moito, pero linlle uns versos do poeta da Terra Chá e escoitou moi atento.

O vento que ven do mar

é un airiño lixeiro.

A Chaira ven enxugar

seu acento mariñeiro.

Aínda non ten modales

e non sabe ser sotil.

¡Roxe nos carballales

nos amenceres de Abril!

O vento que ven do mar

hase facer vento fino

cando deprenda a cantar

dos beizos dun estornino.

     …  sabe que son amigo de Paco Ibáñez. Así que me preguntou polo día no que el e José Agustín Goytisolo xantaron na nosa casa. Mirade que é curioso, eh? E faleille das vieiras que preparou Susi. Encantáronlle ao poeta. Estaban exquisitas. E conteille as imitacións de Bogart que facía cos cigarros e da súa teoría do Padre Apeles, tan popular por aquela época… Logo, collín o libro da poesía completa, editada por Lumen, e lemos algúns poemas coma este:

Ahora vives todos los días

sin añoranza. Frente al agua

la imagen lila del encanto

se borró; ya no está el delfín

la chica oscura y perdidiza

que te besó bajo la espuma.

Junto a la orilla un niño corre:

salta las olas y te mira.

Realidad es el mar de hoy.

El mar de antes ya no existe.

  

…foi moi feliz na presentación do libro “Muros de aire” de An Alfaya. Que como a quere moito, estivo nun recuncho do café Badía escoitando o que alí se dicía. Quere saber se xa pode ler a novela. Díxenlle que dentro de moi pouco poderá lela. Que remate agora co libro de Clara Do Roxo, “A mamá que perdeu as cóxegas” (Ed. Galaxia)

… lle está a gustar moitísimo o libro en cuestión. Que me agradece que llo dese e que, ás veces, se sente ben triste na lectura do conto. Cre que a autora, Clara Do Roxo tiña moi claro o que quería contar. Que lle encanta a historia de Vera e o seu agarimo pola nai. Que ten aventura, sentimento, investigación e solucións. Aínda non o rematou. Eu díxenlle que chegue ao final e logo comentarémolo.  Magnífico libro. Recomendable.

…está moi contento porque lle deron o Premio Nacional de LIX a Ledicia Costas, polo súa enxeñosa historia “Escarlatina, a cociñeira defunta”. Que lle encantou cando o leu, que se esmendrellaba de risa co que alí sucedía e que saboreou algunha das receitas que no libro atopou. Que o pasou de marabilla na presentación na “Casa do Libro” e  que o merecía. Comentoume ademais que as ilustracións de Víctor Rivas eran moi simpáticas e expresivas.

… nunca me agradecerá dabondo  que lle puxese preto do coxín onde dorme os poemarios de Juan Cobos Wilkins. Que folleou todos eles e que se perdeu polos versos enfeitizado.  Que está abraiado, ademais, coa xenerosidade do autor, porque sabe que estamos en contacto con el e é unha persoa incrible.

     

     Quixo lerme uns versos que dicían:

          

          

                 Cuando sólo te amabas

          a ti mismo, el río

          no fluía.

                      Y crecer, escribir,

          si era, fue crear

          sin memoria de desamor o muerte

-          pero insaciable, pero voraz:

autófago –

 el otro Paraíso.

… lle sorprendeu o dobre vinilo de Warren Haynes. Xa o coñecía como líder do grupo Gov´t Mule, pero que este traballo en solitario é fascinante.  Ashes & Dust é unha obra variada, moi preto do que vén chamándose “americana”, cuns temas que van directamente ao corazón. Unha xoia, di el, e eu confirmo as súas palabras.

… sabe que vai aparecer, nas “Bootlegs Series” de Bob Dylan, o volumen 16. Leva por nome The cutting edge e inclúe tomas falsas, cancións, ensaios e versión alternativas das sesiós de tres dos grandes álbums do xenio de Duluth: Bringing It All Back Home, Highway 61 Revisited e Blonde on Blonde. Algo verdadeiramente excepcional.

Dime que me agradece a lectura do libro de Juan J. Vicedo Escuchando a Dylan, o que lle permite transitar polas cancións que conforman ese período fantástico que vai de 1962 a 2013. Unha obra que non é fría. Unha visión persoal de alguén, o autor, que leva escoitando a Dylan toda unha vida.

  

     

     … lle interesan os aforismos de Benjamín Prado, publicados por Hiperión baixo o título de “Más que palabras”. Leos aos poucos e lévaos con el cando vai ata o parque para ver se hai algunha cadela que lle fai caso. Senta  diante dunhas sebes e reflexiona sobre esas frases máxicas que conteñen tanta reflexión sobre a vida e os comportamentos dos humanos.

     

     E di en voz alta:  Estoy deseando que me partas el corazón y salgas de él por la grieta.

     

     …  lle gusta ler haikus. Do libro “Década”, a recompilación da poesía do escritor Andrés Neuman, entre 1997 e 2007 (Acantilado), quedouse cunha serie deles. Uns son mariños (Gotas de sal) e os outros son urbanos (Gotas negras).

     

     Recítame un de cada.

                               

                                

                                                                                 Atardecer.

                                                                                 Se sumerge su antorcha

                                    y el mar es humo.

     

     

                                                                Contra los postes

                                                                el tronco de la lluvia

                                                                se hace astillas.

                                                         

                                                                                                          

 …  se emocionou na presentación, na libraría Cartabón, do libro de Manuel Seixas, Interferencias.  Díxome que vira unha foto na que estabamos Noa, Manuel e mais eu e que lle parecera moi suxestiva. E que, cando leu unha entrevista no Faro de Vigo co autor, ficou impresionado.

     Hei dicir que estou moi feliz do reencontro porque quero moito a Manuel Seixas e o can Can sábeo.

Está que non para. Fala e fala e vólveme un pouco tolo. sempre ten cousas que dicir, que descubrir, das que fachendear.

     Dígolle que xa lle chegou e que falaremos en pouco tempo. Que teño moito que facer.

     Non acepta as miñas verbas con agrado, pero é consciente de que non vou ceder.

     

Daquela, moi agarimoso, dime que lle quere dedicar unha canción a Helena Pérez. Di que é a súa amiga e pídeme que poña unha canción de Jacque Brel para ela. Concretamente, “Ne me quitte pas”.

     Acepto encantado o mandado e aquí queda.
     Unha versión en vivo que pon a pel de galiña.