ANDEL DE NOVIDADES (10) Dous libros para o lectorado novo sobre Luísa Villalta, a quen se lle dedica o ano 2014 o Día das Letras Galegas

 

Estamos no “Ano Luísa Villalta” e temos que agradecer a Edicións Xerais de Galicia a publicación de dous libros sobre a autora homenaxeada este ano no Día das Letras Galegas.

Son dous volumes atraentes que nos achegan á vida e á obra da poeta e que están pensados para o lectorado novo.

É moi necesario que os lectores e lectoras de Galicia coñezan estas figuras literarias que tanto fixeron pola nosa cultura.

 

O primeiro deles, Luísa Villalta, melodía de palabras, (Col. Merlín) está escrito pola interesantísima escritora  María Canosa con ilustracións de Laura Romero. Ao longo de 78 páxinas, María Canosa converte nunha partitura os feitos máis sobresaíntes da poeta coruñesa falecida no ano 2004. 

Dende o Pentagrama inicial ata a Harmonía final, a escritora vai salientando aspectos fundamentais da vida de Luísa Villalta, así como o seu carácter, xogando coas notas musicales. E nós, coma lectores, desfrutamos da DOzura da poeta, do REservada que era, da MIlitancia e a aMIzade. Coñecemos a súa obra SÓLida, a súa Formación académica e sentimos o LAtexo e o SIlencio dunha muller que fundiu coma ninguén dúas paixóns: música e poesía.

Remata o libro cuns poemas extraídos de dous dos seus poemarios: Música reservada (1991) e En concreto (2004).

Interesantísima, tamén, a presentación audiovisual, por medio de código QR, onde María Canosa fala sobre Luísa Villalta.

 

 O segundo libro que nos chamou a atención leva por título Alma de violino. É un álbum precioso escrito por dúas mulleres sensibles e coñecedoras da vida de Villalta, Beatriz Maceda e Eli Ríos e ilustrado por Laura Suárez.

É este un traballo atractivo de achegamento á poeta para os pequenos e pequenas lectoras.

A través dunha personaxe, Alma, que sae dun violino, cóntase a historia que agroma á beira de Luísa Villalta: a das nosas palabras favoritas. Un enfoque orixinal que parte da frase inicial do libro: as palabras gardan as memorias de todos os tempos.

Así a rapazada coñecerá a paixón de Luísa pola música e que, co seu violino, nos levaba a calquera lugar onde voase a imaxinación.

 Cóntanos, así mesmo, a importancia das palabras na vida da poeta; esas palabras que ás veces parecen mesmo que andan soas polo mundo, pero que aparecen alí onde fan falta. Cando  escoita esas falas entende que están nelas as súas raíces. E sabemos da importancia de Galiza e os silencios escoitando a vida nos seus paseos pola Coruña.

Queda moi claro sempre o compromiso de Luísa co seu país e a súa rebelión contra a inxustiza, os conceptos de liberdade, da escrita, a cidade cos seus ruídos, palabras, accións pero sempre como lugar único e máxico.

 Unha historia fermosa, moi poética e moi directa ao tempo que permite que o lectorado se faga unha idea real da vida e da personalidade desta marabillosa muller.

Sen dúbida, coma no título anterior,un acerto das autoras o enfoque que se lles dá a estes libros.

Todo iso, ademais, complementado polas magníficas ilustracións de Laura Suárez, con moito colorido e moi vivaces que fan moi agradable o feito de pasar as páxinas, lelas e gozalas esteticamente.

ANDEL DE NOVIDADES (7) Francisco Fernández del Riego en senllos libros de Ramón Nicolás e Héctor Cajaraville

 

A piques de que comece o “Ano Del Riego”, a quen se lle adica no 2023 o Día das Letras Galegas, as editoriais poñen en marcha os seus motores.

     Edicións Xerais de Galicia vén de editar dous libros ben interesantes como sucede cada ano para celebrar o día das Nosas Letras.

O primeiro deles aparece da man e do saber do escritor e crítico literario Ramón Nicolás, cun libro que leva por título Francisco Fernández del Riego. Vida e obra dun obreiro do galeguismo, incluído na colección Xerais Libro X.

Trátase dun volume moi interesante de carácter divulgativo. Escrito cunha prosa amena e directa, o autor vai deitando unha biografía moi clara sobre don Paco, que nos leva, sen dúbida, a entrar na súa complexa vida, chea de proxectos, feitos e investigacións e que nos permite comprender as claves fundamentais do galeguismo e da cultura galega no século pasado.

     

Cando un remata a súa lectura, entende a chea de atrancos e dificultades que os pioneiros, e neste caso Del Riego, tiveron que superar para dotar a Galicia dun espírito intelectual e cultural de seu. Os diversos capítulos van levándonos por unha vida chea de sobresaltos, fannos entender certas realidades e amósanos a figura de Francisco Fernández del Riego como un home xeneroso, poliédrico, comprometido e honesta.

     Ao pechar a última páxina do libro, un sente as ganas de afondar na persoa e nas múltiples actividades que desenvolveu ao longo de moitísimos anos.

     Isto é, sen dúbida, o que Ramón Nicolás pretendía e abofé que o conseguiu completamente. Nicolás escribe no limiar que “o propósito destas páxinas é o de ofrecerlle á persoa interesada unhas claves sintéticas e apertadas, construídas desde o respecto e a admiración, que posibiliten coñecer quen foi Francisco Fernández del Riego e o que supuxo para a nosa cultura”.

 

O segundo libro editado por Xerais na colección Merlín é da autoría de Héctor Cajaraville, vai dirixido a un público máis novo e titúlase Francisco Fernández del Riego. O legado silandeiro.

     Cajaraville é consciente da importancia de achegar a figura de tan eximio intelectual á rapazada e á mocidade e sabe que debe escribir nun ton sinxelo pero sen concesións. As primeiras páxinas teñen como obxectivo centrar a figura de don Paco e destacar a súa importancia como un dos intelectuais máis relevantes da nosa historia e engade “non só polo seu labor persoal, senón porque grazas ás súas iniciativas foron moitos os autores que puideron dar a coñecer e ver recoñecida a súa obra”.

     

Gústame o espírito do libro que é fiel ao concepto que enmarca todas esas iniciativas no “galeguismo”, que, para quen isto escribe, é o fundamental dos seus variados proxectos.

 Ao longo da obra imos vendo as distintas etapas da súa vida: a posguerra e os “anos da fame”, a creación da editorial Galaxia (“o máis emblemático fito do ´segundo rexurdimento´ da cultura galega tras a Guerra Civil”), a revista Grial, outros proxectos como a Fundación Penzol, a súa faceta de escritor entre os anos 1997-2010. Cómpre destacar a inclusión dun Epistolario que inclúe cartas de Álvaro Cunqueiro, Valentín Paz Andrade, Ramón Piñeiro, Celso Emilio Ferreiro, Antonio Fraguas, todos eles galeguistas sobranceiros que compartiron con Del Riego moitos das súas inquedanzas culturais. Entre as cartas figura unha moi agarimosa enviada a Héctor Cajaraville, autor desta obra. Non falta no libro unha cronoloxía, a súa obra publicada, os recoñecementos acadados por don Paco e unha bibliografía selecta

     Por se fose pouco inclúe unha presentación audiovisual, a través de código QR, onde Cajaraville fala sobre Fernández del Riego.

 

     Ambos volumes son dun interese ben grande. Os dous reflicten a función de Del Riego, na súa longa vida, coma un alicerce ao redor do cal se artellou o difícil traballo conxunto entre os intelectuais do exilio e dos que permaneceron no interior.

Dous libros amenos e sedutores, en principio dirixidos a dúas clases de público, que se len con moito pracer.

                                                                                     Antonio García Teijeiro

ANDEL DE NOVIDADES (6) "Pequena Mitoloxía de Galicia", escrita por Xosé Miranda, Antonio Reigosa e Xoán Ramiro Cuba

Ter nas miñas mans a Pequena Mitoloxía de Galicia non só me produce unha inmensa ledicia, senón que considero que a reedición que acaba de facer Edicións Xerais resulta dunha necesidade e dunha importancia incuestionables. A primeira edición viu a luz no ano 2001 e, esgotada,  conviña traela á actualidade pola súa importancia.

   Unha vez máis, a creación da colección Seica supón un acerto, pois nela aparecen volumes de indubidable interese e de temas diversos moi ben tratados.

     

Escrita polos prestixiosos investigadores da nosa literatura tradicional Xosé Miranda, Antonio Reigosa e Xoán Ramiro Cuba, este libro resulta verdadeiramente fascinante.  Se nos introducimos nas súas páxinas, deixamos de momento o mundo real e sentimos o poder da maxia popular.

Damos no volume con cidades asolagadas (quen non escoitou algunha vez este fenómeno?), cun bergantín pirata aló polas Cíes, co sacaúntos, cos biosbardos, coas xacias, coa muller-carneiro ou co rabeno.

Nestas follas coñeceremos o que agocha o Pico Sacro, que hai no mundo subterráneo, lembraremos o Cocón, ese ser co que nos ameazaban se non durmiamos axiña: E durme, neniño, / que vén o Cocón;/ vai levar o neno/ que non dorme non. E quen é Mariamanta? Onde se atopa a Lucerna de Valverde? Como son esas tres doncelas transparentes?

Como din os autores no limiar do libro “queremos tratar dos habitantes imaxinarios de Galicia, os habitantes dun mundo máxico, que non é distinto do real, ou que polo menos non está moi lonxe deste, e pode entreverse algunha mañás, entre os raios de sol que perforan a néboa”.

Coñecer a nosa literatura máxica e tradicional fainos máis conscientes do espírito da nosa terra. Axúdanos a comprender de onde vimos e que camiños nos quedan por percorrer.

Edición de 2001

Hai moito saber na literatura de tradición oral e é a nosa obriga coñecelo. Faranos máis felices, máis imaxinativos e valorar moito máis o noso, que, como todas as culturas do mundo, posúe un selo especial que nos emociona.

Completa o libro unhas expresivas ilustracións en cor de Sr. Reny.

Un libro delicioso que nos fará pasar momentos de verdadeiro pracer.

                                                                                                                          Antonio García Teijeiro

ANDEL DE NOVIDADES (5) "O moucho voa", filosofía en 28 conversas, de Miguel Vázquez Freire

 

Calquera libro que vexa a luz de Miguel Vázquez Freire é un motivo para min de felicidade ( e debe selo para o sistema cultural galego). Son moitos anos seguindo a este home poliédrico, capaz de escribir de cine, de ilustración, de filosofía, de banda deseñada…ademais de ser un excelente narrador. E nunca defrauda.

Sempre tivo Miguel un agarimo especial pola divulgación. Un xénero, este, que se fai ben necesario e que tanto ten axudado a que nos fósemos formando nas moitas disciplinas do saber.

Acaba de ver a luz, O moucho voa (Filosofía en 28 conversas), editado por Edicións Xerais.

A min, que me entusiasma a Filosofía, pareceume un libro magnífico para achegar a xente nova a unha materia que convida a pensar con rigor e a abrir camiños para transitalos avisados e comprender os asuntos que preocupan ao ser humano.

Dixen e pensei na xente nova, pero non é certo: este libro é axeitado para as persoas de calquera idade que teñan inquedanzas filosóficas. A xente, dun xeito espontáneo, ten preocupacións relacionadas coa filosofía e, demasiadas veces, non é consciente. De aí o convite que O moucho voa fai a pensar.

O volume que teño nas mans comeza cunha advertencia do autor que manifesta que non pretende ser un curso de filosofía.

Durante o último trimestre de 2020 e o primeiro de 2021 Radio Neria, a radio municipal de Corcubión, emitía unhas charlas radiofónicas que, co nome O Moucho voa.15 minutos de filosofía, pairaban nas ondas.

A transcrición das emisións, lixeiramente modificadas, renacen agora mesmo neste libro tan necesario.

Resulta apaixonante e gozoso ler as conversas que o autor escribe de maneira sinxela para un mellor entendemento do espírito filosófico que posúen. Paula e Xabier (á veces, tamén, Rapaz A e B) falan ao longo de todo o libro para achegar discusións que avivan a nosa curiosidade e que demostran que o cotián ten moito que ver coa filosofía, aínda que non sexamos conscientes diso. Paula e Xabier existen, pero son ficcionados por Miguel.

Dá gusto ler este texto porque ten un ton desnfadado que chega ao lector con claridade e permite que razoe sobre o que está a ocorrer ao seu redor.

Catro son os epígrafes en que está dividido o libro. Catro epígrafes que, como explica o autor ao principio do texto, fan referencia a catro das grandes categorías que tradicionalmente reúnen os principais temas dos que se ocupa a filosofía: o Ser, obxecto da ontoloxía; a Verdade, da teoría do coñecemento ou epistemoloxía; o Ben, da filosofía moral ou ética; e a Xustiza, da filosofía política.

Hai, loxicamente, moita moita reflexión filosófica, pero o autor ten o acerto de acompañala de referentes concretos moi recoñecibles, incluídos exemplos ou casos tomados da realidade máis próxima.

A linguaxe é clara, directa e expón moi ben o que se quere afirmar, baixo a magnífica idea de conversar, discrepar, reflexionar e, xa que logo, de aprender moitos conceptos que nos interesan a medida que os imos coñecendo.

                          

O autor, Miguel Vázquez Freire, co libro

                                     

Un auténtico pracer a lectura deste libro. Moito aprendín ao lelo. Velaí o ton axeitado para que o lectorado, novo ou non, se achegue á filosofía sen prexuízos nin medos. Un acerto, para felicitármonos, e para entender, dunha vez, que a filosofía vive máis preto de nós do que moitos cren.

Ah, e non quero pasar por alto as puntuais ilustracións  e a cuberta de María Lires, que lle dan ao libro un toque plástico que se agradece. Moi no seu estilo marabilloso.

Parabéns, unha vez máis, a Miguel Vázquez Freire, polo seu traballo divulgativo e grazas a Edicións Xerais por apostar por libros que se precisan, sen ningunha dúbida, no panorama da cultura galega.

 

                                                                                                                      Antonio García Teijeiro

ANDEL DE NOVIDADES (4) Dous libros de Neira Vilas, adaptados á "Lectura fácil", un necesario proxecto da Editorial Galaxia

 

Hai proxectos literarios que merecen un aplauso indiscutible. Son proxectos que humanamente resultan dun valor social incalculable.

     Convén deterse neles. Recibín da editorial Galaxia dous volumes de Xosé Neira Vilas que me chamaron a atención: Memorias dun neno labrego e Espantallo amigo. Ambos os dous levaban na tapa, ademais do selo da editora, outro que dicía “Lectura fácil”.

Daquela pensei: unha adaptación máis das que existen no mercado e que a min tan pouco me gustan. Deilles voltas aos libros e reparei axiña en que o texto non estaba completo, que había uns cadros nas marxes a xeito de dicionario que definían palabras e as frases dos parágrafos eran moi sinxelas.

     Curioso como son, púxenme en contacto con Francisco Castro, director de Galaxia, para que me aclarase de que ía esta iniciativa que eu descoñecía ata ese momento.

Francisco Castro, coa amabilidade que o caracteriza explicoume o proxecto e fiquei moi contento.

     Lectura fácil é un estándar internacional polo que se certifican unha serie de obras que se adaptan para que as persoas con discapacidade intelectual as poidan ler.

Xa anteriormente publicara Galaxia Vinte mil leguas baixo dos mares, nada máis chegar Castro á dirección da editorial. Francisco castro é unha persoa moi sensible a temas coma este e é algo que se agradece.

     Os libros de Lectura fácil son editados con letra grande, aliñada á esquerda e todas as frases teñen que ter suxeito, verbo e predicado. Non poden ter máis. Están escritos nunha linguaxe moi básica e sinxela. Nas marxes da esquerda e da dereita levarán uns cadros que expliquen unha palabra que non puido ser substituída por outro sinónimo máis doado de entender.

     Son libros preparados por persoas especialistas que traballan no eido da discapacidade intelectual. Concretamente Memorias dun neno labrego foi adaptado por Lucía Gómez Álvarez e Espantallo amigo, por Desirée Silva Bernárdez, que realizaron un axeitado traballo de edición. Este último foi ilustrado por Xaquín Marín, con ese estilo tan persoal e atraente que o caracteriza.

     Estes libros teñen que pasar moitos filtros e deben cumprir uns estándares técnicos de edición.

Por exemplo, a ilustración, na medida do posible, ten que ser realista e non hai que poñerse moi poético á hora de ilustrar porque estas persoas, se fose así, non lle acabarían de ver a relación co texto, malia que lles poidan gustar as imaxes.

     Non cabe dúbida de que é un reto editorial precioso e moi ilusionante.

É de xustiza que estas persoas teñan materiais adecuados para  ler en galego, un dereito básico que se debe fomentar.

Parabéns moi sinceros á editorial Galaxia por este proxecto imprescindible para que a inclusión literaria en galego sexa algo real.

                                                                                                                    Antonio García Teijeiro

ANDEL DE NOVIDADES (3) Edicións Xerais

Beatriz Maceda vai pouco a pouco entrando con solidez no mundo da nosa LIX. Sen facer moito ruído, pero con propostas atraentes está a consolidarse no complexo mundo da narrativa galega. Desta volta, aparece un suxestivo íitulo da súa autoría: Lúa en Ningures. Un relato sólido no que Lúa percorre acotío a mesma rúa que a leva ao colexio. Alí están a pastelaría, a tenda de xoguetes ou o bar onde o seu avó xogaba ao xadrez. Pero un día estas casas empezaron a desaparecer, esnaquizadas. Lúa e a súa familia teñen que fuxir do horror da guerra e instálanse en Ningures, un campo de refuxiados… (Col. Merlín).

Benvida, Rosa Aneiros, unha vez máis ao mundo da LIX galega. Unha escritora necesaria polas propostas que nos presenta. O seu novo libro, Orestes perde o sentido! é unha historia moi orixinal e divertida que aborda o tema da seguridade viaria. Cando unha mañá Orestes sae da casa atopa todo demasiado estraño, coma se o mundo tolease. De súpeto, ve a súa irmá pequeña soa na beirarrúa e cóntalle que conseguiu fuxir  do rei Koopa, pero que debe regresar axiña ao Castelo onde estivo secuestrada. A partir dese momento, Orestes inicia unha disparatada carreira… (Col. Sopa de Libros)

Os que seguimos a traxectoria de Héctor Cajaraville estamos encantados cando ve a luz un novo libro escrito por el. Persoa sen complexos literarios de ninguna clase escribe con respecto e agarimo tanto para adultos coma para a infancia e a mocidade. O ano 2019 terá a Antón Fraguas, como figura das Letras Galegas. De aí que Héctor Cajaraville nos presente este Antonio Fraguas. O bo mestre, o mestre bo, un achegamento a un dos grandes persoeiros da cultura do século XX. Un mestre que se dedicou con paixón ao estudo de Galicia como territorio, como pobo, como país cunha curiosidade insaciable. (Col. Merlín)

Sen ninguna dúbida, hai que ler a triloxía AKTUAL de Ramón Caride. Remata a mesma con este terceiro título, Singamia 1.1, un conxunto de relatos, coma os anteriores (Exogamia 0.3 e Endogamia 0.2) moi documentados, suxestivos, abertos e polémicos sobre os temas máis candentes do noso tempo. Neste terceiro volume, o autor amosa o papel das máquinas hoxe. Nestas narracións notamos que esas máquinas  adiantan  as nosas necesidades e decisións, coñecen todo de nós. Obsérvannos ata facernos transparentes, invaden as familias, a saúde, a reproducción, as relacións persoais…Mesmo, os soños.  (Col. Fóra de Xogo)

                                                                                                         ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO

ANDEL DE NOVIDADES (2): Editorial Kalandraka

Ilustrado por Manolo Figueiras, Kalandraka preséntanos, na colección Seteleguas, o libro de Francisco X. Fernández Naval, Os contos da avoa Pepa. Nel móstrasenos o gusto polas historias, os contos, as fábulas que, dende nena, engaiolaron a avoa e que ela contaba creando un mundo marabilloso no que os animais falaban e no que pasaban cousas que facían rir, e soñar, e emocionar e, ás veces, tamén, chorar. Un mundo inverosímil ou misterioso que debía ser contado.

A editorial Kalandraka continúa cun labor plausible e necesario como é recuperar libros de grandes autores e autoras clásicos, que deben manterse vivos nas librarías. Desta volta, é o gran Tomi Ungerer quen, en Novos amigos, nos conta a historia dunha familia subsahariana que chega a un novo barrio. Alí, sen amigos, Rafi  aproveita materiais reciclados para, no día do seu aniversario,  ir construíndo os seus propios amigos. Cando coñece a Ki, a filla dunha parella asiática que vive á beira da súa casa, as cousas comezan a cambiar…  (Colección Tras os montes).

Judith Kerr é unha novelista prestixiosa cunha obra sólida nas súas costas. En O tigre que veu tomar o té, a autora preséntanos unha nai e unha filla que están a merendar na cociña cando, de súpeto, soa o timbre. Abren a porta e aparece un tigre moi educado que lles di que ten moita fame e pregúntalles se pode tomar o té con elas. Aceptan a súa petición e o tigre zampa todo o que hai na casa mentres nai e filla asisten ao feito con absoluta naturalidade. Cando remata, despídese e vaise… Esta surrealista situación, chea de humor, fai desta historia un libro sedutor que leva ben anos sendo un dos títulos máis vendidos do Reino Unido. (Ed. Kalandraka. Col.Tras os montes)

 Que Jordi Sierra i Fabra é un dos escritores máis lidos pola mocidade non o dubida ninguén.  O que eu creo (de todo) é unha novela xuvenil diferente e máis innovadora das que escribiu o autor catalán. Xavier precisa comprender o que o rodea e comprenderse a si mesmo. Quere sentirse vivo e, dado o seu inconformismo, escribe este libro onde deita as súas preocupacións,os seus medos, as súas alegrías e as súas ilusións. Unha novela escrita con frases curtas que dan á historia un ritmo rápido pero, con mestría, Sierra i Fabra fai que entremos no interior do personaxe e comprendamos os seus sentimentos. (Ed. Faktoría K de Libros)

ANDEL DE NOVIDADES (1) Editorial Galaxia

Un novo espazo en Versos e aloumiños: Andel de novidades.

Nel imos dar a coñecer eses libros en galego que van saíndo nas editoriais Galaxia, Xerais e Kalandraka, para que se produza un achegamento e un coñecemento de títulos de LIX que saen cada certo tempo do prelo.

     Algúns deles serán comentados máis a fondo en Remuíño de Libros pero, deste xeito, ampliamos a oferta editorial para que se poidan follear nas librarías e así poder elixir en liberdade segundo o gusto do lectorado.

     Comezamos hoxe con algúns libros da Editorial Galaxia que acaban de aparecer  nas librarías.

  

Andrés Pombo Graña escribe unha novela sorprendente, O segredo das Burgas, que mergulla nas profundidades dun Ourense  descoñecido. Porque o que ninguén sabía é que debaixo das pedras da cidade se oculta un mundo de demos vingativos, un Averno espantoso que agocha segredos incribles polos que moitos poderían chegar a matar. Unha novela de bruxería e corrupción, de demos que aprenden a ser mellores e de homes que poñen a súa vida ao servizo de causas satánicas. (Galaxia. Col. Costa Oeste).

Francisco Castro escribe en Iridium a historia de Iris, unha rapaza que cursa primeiro de bacharelato e que, coma tantas e tantos do seu tempo, quere vivir a vida con intensidade. Pero Iris ten, ademais, unha discapacidade froito dun accidente de tráfico que lle deixa secuelas importantes. É unha raíña de Instagram, onde ten milleiros de seguidores en todo o mundo. seareiros que ignoran o que lle pasa e que se o soubesen igual non a querían tanto. Novela de denuncia da hipocrisía e unha historia de amor. 

(Galaxia. Col. Costa Oeste).

 

Os Fantom son uns fantasmas un chisco peculiares. E deles nos conta Patricia Mallo, que dan máis risa que medo. Unha historia que se move ás veces polo máis acó, ás veces polo máis aló, pero sempre, sempre, no territorio da gargallada máis terrorífica. As ilustracións son de Alba Cid. Con esta novela a  autora gañou a primeira edición do Premio de Literatura infantil Carlos Mosteiro.

(Galaxia. Col. Árbore)

En cancións e poemas aprendemos a debuxar, contar, sentir… Así podemos gozar dun álbum fermoso, Coas miñas mans, de Pablo Díaz, ilustrado por Lucía Cobo. Música para aprender os números, as cores, as comidas…pero tamén para cantarlle á lúa, á primavera e a moitas outras cousas. Cancións divertidas para medrar con alegría, das cales dúas naceron en colaboración con proxectos educativos do CPR Andaina, de Culleredo (A Coruña). O libro contén un CD coas cancións nun magnífico traballo discográfico.

(Galaxia. Sonárbore).