ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO E OS IRMÁNS CUNHA NO RECITAL 'VIGO, ENTRE NOTAS E VERSOS'

 

O proxecto Vigo, entre notas e versos, foi un éxito e unha experiencia sensacional e única.

Máis de mil alumnos e alumnas pasaron polo Auditorio de Concello para escoitar e emocionarse coa poesía lida en voz alta e cos versos postos en música.

Enorme o traballo de Alberto e Andrés Cunha musicando algúns deles e interpretando, con voz e guitarra respectivamente, poemas de Curros Enríquez, Lorca, Rosalía de Castro, Rafael Alberti, Manuel María, MªElena Walsh, Antonio Machado e Antonio García Teijeiro (estes musicados integramente polos irmáns Cunha).

 

Andrés e Alberto Cunha

Con ecos de Serrat, de Amancio Prada, Batallán, Walsh, Fuxan os Ventos e, xa que logo, de Alberto Cunha, a rapazada cantou, recitou, participou dun xeito moi activo en cada unha das sesións do proxecto.

Antonio García Teijeiro

Unha mostra máis de que, cando a poesía se achega con arte e agarimo, penetra no máis fondo do ser humano.

O proxecto levouse a cabo baixo o patrocinio da Concellería de Educación do Concello de Vigo.

 

Felices despois dunha das sesións de "Vigo, entre notas e versos".

E, como mostra do que acabamos de escribir, deseguido podedes escoitar en audio unha das sesións de Vigo, entre notas e versos.

PROFES QUE ESCRIBEN, por Raquel Castro

 

Non hai moito tempo que Versos e aloumiños publicou unha magnífica obra teatral, unha delicia, de Raquel Castro.

Así que non imos abundar aquí sobre a interesante traxectoria desta autora que enche de teatro e de ilusións o panorama da nosa LIX.

     Raquel enviounos un texto magnífico sobre “profes que escriben”. Pareceunos tan interesante que decidimos publicalo para deleite dos e das nosas seguidoras.

     Gozade con el porque paga a pena.

     Unha vez máis, prezada Raquel, moitas grazas.

Raquel Castro

Profes que escriben

Hai un par de anos, ía polo corredor do meu instituto abríndome paso entre alumnos e alumnas que, coma min, facían cambio de aula. De súpeto, unha alumna, á que eu non lle daba clase, encarou comigo.

- Ola, ti es a profe que escribe, non?

Ao principio non souben que contestarlle. Dicirlle que si, antollóuseme un alarde  e responderlle cunha frase tipo “ Todos os profes escribimos” unha parvada, que a rapaza non merecía, despois de que se atrevese a falarme no corredor. E, entón, respondín cunha pregunta e saín do paso.

- E iso?

- Porque lin o teu último libro e gustoume moito. Díxome ela.

Aquela mañá andei radiante polo instituto. Fixérame inmensamente feliz que unha alumna, á que non lle daba clase, se tivese achegado a un libro meu e, por suposto, que lle gustase. Se o libro lle dixera algo a aquela rapaza, xa valera a pena escribilo.

Agustín Fernández Paz

Coñecín a Agustín Fernández Paz cando comecei a traballar no ensino público, el xa era un escritor e un profesor consagrado e eu tiña que substituílo por un mes. Conservo del, escritos a man, dez folios onde me dá instrucións de como afrontar as clases con cada grupo. Tamén conservo, xa no curso seguinte, o recordo dunha conversa , xantando no Carballiño, na que me dixo que tiña a sorte de ter as dúas profesións que máis lle gustaban: profesor e escritor. Ser profesor permitíalle estar sempre en contacto coa xente nova, en contacto con aqueles e aquelas para quen escribía. Certo que tamén me dixo que ser profesor lle daba de comer e lle permitía dedicarse a ser escritor, profesión que lle daba moita satisfacción, pero da que non se podía vivir.

Agustín non é o único exemplo de profesor que escribe para lectores e lectoras da idade do seu alumnado. Poderiamos citar tamén a Fina Casalderrey, a Helena Villar Janeiro ou a Antonio García Teijeiro entre os máis prolíficos. O contacto coa xente nova fai que se  vexa a súa problemática de forma directa, de primeira man e, tamén, permite coñecer os seus gustos literarios e os ocos que quedan por encher, aínda, canto a temáticas e a xéneros no mundo editorial.

      Eu traballo con adolescentes. Esas persoas que, como adultos, acostumamos  mirar con certa condescendencia. Aos problemas da xente nova non lles damos importancia e clasificámolos baixo etiquetas tan pouco acertadas coma  “está na idade do pavo” ou “xa lle pasará, está na idade da bobeira”  para non darlles importancia á infinidade de problemas que xorden cando unha persoa pasa da nenez á idade adulta.

Fina Casalderrey

Moitos destes problemas teñen que ver con presións sociais ou familiares que, ás veces, non son directas, mais iso non implica que non estean no aire, na atmosfera que respiran de forma sutil, esperando para colárselles nalgún oco do seu cerebro.

Que pode levar a unha adolescente a pecharse no seu cuarto? Que ocorre na cabeza das mozas que no canto de saír e divertirse, se agochan e tentan pasar desapercibidas, como se a vida non fose con elas? Este é o problema que tento enfrontar en Dormente, a miña última peza teatral.

Helena Villar Janeiro

Non é a primeira vez que boto man dos contos tradicionais para achegarme aos lectores e lectoras. Gústame darlles a volta aos contos, aos contos que nos contaban de nenas.  Aínda que pareza que hai distancia entre a Dormente e as mozas do século XXI, só tedes que consultar nas redes, como é un príncipe ou unha princesa dos nosos días. Como se pode falar así? Temos que ser princesas ou príncipes?

Antonio G. Teijeiro

Sabedes como debe ser unha princesa do século XXI? Unha das primeiras entradas do buscador dinos que as princesas de hoxe deben ser seguras e crer en si mesmas, intelixentes, responsables e, ademais, non abandonarán nunca os seus obxectivos, esforzaranse sempre, preocuparanse polos demais, mirarán o lado positivo das cousas, coidaranse e serán valentes. A priori podemos pensar que son calidades positivas, se as comparamos con aquelas que tiñan as princesas dos contos tradicionais das que o seu espertar dependía do bico dun príncipe, mais eu se teño que posuír todas esas calidades xa me dá algo, o nivel de esixencia é tanto que me asfixia. 

En A formiga fóra do carreiro, outra peza teatral, tento amosarlles o importante que é escoitar o teu corazón á hora de escoller. Nesta idade tómanse decisións constantemente e non é nada fácil: inglés ou francés, mates ou latín, a roupa que poñer, as actividades ás que anotarse, falar co rapaz ou rapaza que che gusta, caer ben, ir ao bacharelato ou facer un ciclo, seguir estudando ou poñerse a traballar, atrévome e falo galego ou non me complico e falo castelán.

Si, porque falar galego nos nosos institutos é un acto de valentía. A rapazada que fala galego cóntase cos dedos das mans e aqueles e aquelas que chegan falando galego, apártano nun caixón e, chegado o Nadal, xa son castelán falantes de cara á galería, que todo o pode. Disto fálolles en A vendedora de palabras, unha das primeiras pezas que publiquei.

Escribir converteuse nunha necesidade para poder traballar co meu alumnado nas aulas de teatro calquera tema. Un xeito de comunicación activo e directo que me achega á rapazada, porque me axuda a escoitalas e escoitalos sen filtros e aprendo cada día coas súas experiencias.

Escribir obedece, tamén, e penso que as autoras e autores arriba mencionados senten o mesmo, á necesidade de facer lectores e lectoras, de que a mocidade se achegue ás bibliotecas, colla libros e os devore. A lectura, que tantos beneficios nos aporta, non está de moda entre os máis novos. Cando un alumno ou unha alumna len moito, máis alá das lecturas “obrigatorias”, celebrámolo coma un acto heroico, porque non é o habitual, por iso escribir literatura infantil e xuvenil convértese nunha especie de obriga para as profesoras e profesores que desexamos atopar o tema, o fío que os enrede coma gatiños detrás do novelo.

Di Ursula K. Le Guin en The Wave in the Mind : Talks and Essays on the Writer, the Reader, and the Imagination “ O que ocorreu cos contos e cos poemas logo da invención da imprenta é algo estraño e terrible. A literatura perdeu a voz. Agás no escenario, quedou en silencio. Gutenberg púxonos un bozo.”

 

 

 

Raquel Castro, 23 de agosto de 2021

"O DÍA QUE COMPRENDÍN PARA QUE SERVÍAN AS HUMANIDADES", artigo de MANUEL VEIGA

Dá gusto ler os artigos de Manuel Veiga. Están moi ben escritos, moi ben estruturados e enfróntase o autor a temas que están aí e sobre os que é moi san reflexionar e debater.

     Por iso e por moito máis, sempre é unha festa publicar un artigo deste escritor e xornalista, inquieto e crítico, que coa palabra abre portas a pensar. Ademais, coas súas atinadas exposicións  Manuel Veiga crea un espazo de discusión moi necesario e que Versos e aloumiños se sente moi honrado de propoñer.

Manuel Veiga

O día que comprendín para que servían as humanidades

Manuel Veiga Taboada

Recoñezo que até hai pouco non era capaz de facer unha defensa clara do estudo das humanidades ou, polo menos, non era capaz de facela en poucas palabras.

     Todos levamos anos notando como unha brisa fría que nos di que as humanidades non son útiles, que tal vez no pasado tiveron moito sentido, pero que hoxe deberiamos reducir as horas que se lle dedican para destinalas á física, ás matemáticas, á informática, á bioloxía. De onde procede esa brisa incómoda e constante? De certos gobernos, de certas empresas quizais con intereses tecnolóxicos, de artigos que aparecen nos medios e de entrevistas con expertos. Non o din de modo moi claro: fóra o latín (ben, iso si o din), fóra a filosofía (ou menos tempo para a filosofía), para que saber de literatura (iso quedaría para o tempo libre, aínda que mellor sempre un ensaio que unha novela), non se atreven aínda coa historia (grazas a esa frase tópica de que non coñecela é repetila, pero nunca deixarán de engadir outra celebre frase: estudar historia non ten saídas). ¿E que dicir da psicoloxía nunha sociedade que deixa os enfermos en mans case exclusivas dos produtores de fármacos, das familias e do aparato xudicial?

     E non me digan agora que o estudo de linguas si se defende, porque non é exactamente así. Non se defenden as linguas como unha riqueza para a imaxinación, como unha mostra patente da variedade humana, como achegamento a outras culturas, nada diso ou case nada. O que se defende é unicamente o inglés para facilitarlle os negocios á túa futura empresa (ou para ser camareiro en Mallorca). E non se defende o monolingüísmo materno en inglés porque aínda non se ve posíbel, pero algúns, de tan obsesionados, parecen case a punto de esixir o internado dos recén nacidos lonxe das súas familias, como fixeron en Australia cos aborixes. 

     

Manuel Castells

Pois ben, a pesar de todo isto, recoñezo que até agora non viña encontrando os argumentos suficientes para defender o ensino das humanidades, cando menos á mesma altura das ciencias chamadas duras. E cando me puña a escoitar aos que defendían esta postura tiña case sempre a impresión de estar oíndo constantes tautoloxías, algo así como o si porque si. Parecíanme argumentos tan ben intencionados como un chisco antigos. Argumentos movidos pola inercia e por unha vacua moral. Esa era a sensación que tiña.

E isto foi así até que, hai pouco, lin unha entrevista co sociólogo Manuel Castells. Castells explica os avances que traerán consigo, nos próximos anos, as novas tecnoloxías. Por abreviar, mencionarei só a atención sanitaria non presencial, que chegará a facer posíbeis as operacións a distancia, e o ensino: clases á hora que se escolla, posibilidade de acceder a múltiples coñecementos, interacción en rede, etc.

     Tras describir esta probábel evolución, Castells lembra que todo isto choca, por exemplo, coa realidade actual das listas de espera ou co escaso uso que se fai da informática básica actualmente nos centros de ensino. E conclúe afirmando que estamos a vivir unha gran modernización tecnolóxica en medio dun enorme atraso social.

Aí esta a clave que faltaba, díxenme. Hai un desfase entre o desenvolvemento da ciencia e a súa asimilación. Mesmo, hai casos nos que parece que camiñan en sentido contrario: tecnoloxías para facilitar a vida e ideas que parecen querer retrotraernos a un pasado escuro.

     Ese é o lugar onde entra a importancia das humanidades. Iso é o que pon de manifesto que esa brisa que nos golpea case todos os días na cara para dicirnos algo así como: “vaiamos ao útil e deixémonos de especulacións que a nada práctico conducen”, en realidade forma parte dunha ideoloxía equivocada, supoño que en certa medida inconsciente por parte de quen a di, pero en todo caso altamente perigosa.

     En último extremo, podería conducirnos a unha sociedade de relacións case feudais pero con técnicas futuristas. De aí que haxa que deter ese vento, antes de que nos faga verdadeiro dano e deterémolo explicando para que serven as humanidades, porque as humanidades serven precisamente para deter iso, para que a tecnoloxía traia cousas boas e non malas, porque todas as técnicas poden ser mal utilizadas, poden ser aproveitadas por uns poucos ou por todos, poden traer a saúde ou traer a guerra, pode curar enfermidades ou envelenarnos.

     Que sucede, por exemplo, no ensino? Pois que os profesores non son axudados a actualizarse. En lugar diso, os gobernos trasládanlle a eles as súas tarefas administrativas. Co obxectivo de reducir funcionarios na propia administración, os profesores pasan a estar cada día máis ocupados cunha burocracia inútil.

Non lles queda tempo nin ganas, nin lle poñen incentivos, para que actualicen tanto os seus coñecementos como o método de ensinalos. De aí que as clases de bioloxía, por exemplo, vaian sempre bastante por detrás do que a ciencia xa sabe a día de hoxe e que se desaproveiten medios novos que serían moi útiles para facilitar a comprensión do alumnado.

     E que ocorre con eses alumnos? Pois que están desbordados, colonizados por certas prácticas tecnolóxicas, as máis lúdicas e tamén as máis repetitivas e improdutivas. Curiosamente, os que claman pola utilidade insisten en modelar unha mocidade permanentemente entretida con xogos banais.

A técnica non mellora todo o que podería as novas xeracións, senón que en boa medida crea un vicio. É como xogar ao tute ou ás máquinas de flipper pero con utensilios diferentes. As tecnoloxías non se dirixen a eles, ou non o fan moitas veces, para ampliar o seu horizonte e orientar o seu criterio, senón para convertelos en clientes adictos.

      E por que todo isto está sucedendo así? Pois porque os gobernos, dependentes en exceso de toda a contorna económica e social que as empresas tecnolóxicas crean, non se preocuparon até agora de desenvolver o aparato crítico suficiente que derive nunha lexislación que protexa os nosos dereitos. E non estou a falar de restrinxir as liberdades, como algúns queren facer coas redes sociais, senón de educar e defender os cidadáns do poderío das empresas. Para empezar moitas delas non pagan os impostos que deberían. Elas mesmas cren que todo lles está permitido. En segundo lugar, está a súa tendencia a privatizar e monetarizar, así como a crear monopolios.

     Neste sentido operan como empresas do século XIX, como se a moderna lexislación protectora e defensora do individuo non fose con elas. Son empresas da terceira o cuarta revolución industrial que pretenden actuar recoñecendo só os dereitos sociais que había cando se produciu a primeira.

     Velaí a falta de dereitos dos traballadores de Amazon que xa provocou varias folgas ou o traballo precario que xeran moitas Apps. Comeza a haber centos de traballadores que non saben sequera para quen traballan, nin teñen a posibilidade de sabelo, como nunha película distópica.

     Neste momento, urxe, entre outras cousas, que os gobernos invistan en educación, en todos estes sentidos que se derivan do que vimos falando. Pero o que están facendo é reducir gastos, aprobar recortes. Cando o Estado se subsume, o resultado é que aumenta o atraso social. Por esa razón a distancia, anunciada por Castells, entre tecnoloxía e mentalidades é cada vez máis grande.

Non estamos ante un proceso causado polo azar, estamos ante unha política ou unha ausencia de política que se pode volver perigosa, que pode acabar debilitando a democracia e, aínda que semelle paradoxal, reducindo o nivel de vida de gran número de persoas. Estamos condenados a que a nosa mocidade estea formada por un pequeno número de enxeñeiros e por un número bastante maior de repartidores en bicicleta, sen seguridade nin dereitos?

     Pois ben, para coñecer, analizar, falar e decidir sobre todo isto son necesarias, imprescindíbeis, as humanidades, a filosofía, a historia, a socioloxía, a psicoloxía e a literatura. Grazas a elas non só razoamos mellor senón que tamén nos coñecemos mellor como humanos, medimos as nosas capacidade, sabemos o que nos convén e imaxinamos alternativas. Esa é a súa utilidade. Sen elas, o mundo será un inferno tecnolóxico e as relacións humanas unha sofisticada selva.    

CULTIVAR AS EMOCIÓNS DO ALUMNADO A TRAVÉS DA POESÍA

                                                                                                                                         Antonio García Teijeiro

Se hai algo que teño claro na miña vida é que os seres humanos precisamos da poesía. E se os seres humanos precisamos da poesía, esta debe estar presente, na escola dun xeito vivo. O ideal sería que na casa se lles lesen poemas aos nenos e nenas. Que se xogase coas palabras, cos movementos das mans, coas cancións, cos trabalinguas, coas adiviñas...

     Pero coma isto normalmente non se fai, serán os docentes os que deben asumir que un pequecho non pode pasar a súa etapa académica de costas á poesía. E agora pregúntome: fano? Tras pensalo un pedazo, debo dicir con mágoa que, en xeral, non. Levo comprobado a través dos anos, e dende múltiples experiencias, que a poesía non está presente nas aulas como debería. Só certas persoas son conscientes do valor do feito poético nas súas clases. Persoas que loitan en solitario, demasiadas veces diante da incomprensión de pais, nais e compañeiros e que se senten sós no seu traballo. Non nos enganemos: a poesía non vive dabondo na escola. Está á marxe e iso é algo que non se pode permitir. Ben é certo que se están a dar pasos, pero moi paseniñamente.

 

Alumnas/os de Sacra Rodríguez (Extremadura)

     Vin coma docente, e mesmo coma escritor, que a poesía pode axudar a cambiar a liña de conduta de nenos e adultos. Os rapaces son un eido fértil de emocións que non chegamos a cultivar. Unha mágoa pois están abertos a experiencias motivadoras, libres, suxestivas. Desexan que os ilusionemos,están expectantes perante a actitude do mestre ou da mestra. E, a miúdo, o ensinante decepciónaos, porque non lles ofrece o que deles agardan.

     A poesía ten que habitar na escola. Por iso se necesita un mediador : o mestre ou a mestra que crea na importancia de achegar poemas aos seus alumnos. Alguén que le, que está convencido da importancia dos versos neste espazo tan rico como é a aula. Alguén que non lles teña medo, que sexa quen de crear un ambiente especial, que recite, que lles lea poemas, que os anime a ler poesía, que os incite a escribir, a descubrir poetas, a cantar.

     

     Eu penso que a poesía debe entrar nas aulas en voz alta. Poesía para sorprender, para gañar a atención dos rapaces, para emocionar.

E se o docente cre no que está a facer, os alumnos e alumnas ficarán enfeitizados.

Porque a poesía non se ensina: a poesía contáxiase, vaise filtrando sen decatarnos e chega a converterse nun veleno do que non podemos curarnos. Así é, xaora. A poesía permítenos gozar coas imaxes, co ritmo, coa música e cos silencios das palabras e ofrécenos unha nova maneira de ser, de mirar e interpretar o mundo para facernos seres humanos máis completos, máis ricos e máis libres.

     Os docentes teñen capacidade para impresionar a rapazada. Capacidade para enfeitizala, para facer deses nenos e nenas persoas que coñezan o que hai detrás deses versos, para transmitirlles a emoción da palabra ben utilizada e para que, ao longo da súa vida, respecten e amen a poesía.

Os docentes deben seducilos e comprender que non se trata de facer poetas na aula. Trátase de acadar que eses nenos e nenas se acheguen aos poemas con agarimo e  confianza. Que os coñezan, que  non lles teñan medo como lle pasa á maior parte dos ensinantes.

     Porque esa é a razón de que a poesía non estea presente nas aulas. A demasiados ensinantes non lles interesa a poesía, porque non foron educados nela. Os versos son algo descoñecido para eles, algo alleo, algo que se desprestixiou, e algo do que as persoas viven á marxe. Téñenlle medo por ese descoñecemento da emoción que desprenden os poemas. Por ese descoñecemento do valor que a palabra poética posúe para reavivar conciencias e descubrir sentimentos. Por ese descoñecemento que a poesía ten para escaravellar nos muros que rodean o ser humano e abrirlle fiestras de luz.

    

     

     Tras comentar que a poesía ten que entrar en voz alta nas aulas, quero referir certos pasos que se poden dar para que se consolide nese lugar tan necesario: o primeiro paso sería o coñecemento da literatura de tradición oral. Mostras vivas, frescas, cheas de ritmo e de vida. Falo das adiviñas, dos trabalinguas, dos diálogos, das mentiras etc. Pequenos poemas ateigados de enxeño, de ironía, de humor, de surrealismo puro que fan as delicias dos pequenos. Un segundo paso levaría ao coñecemento daqueles poetas que escriben para os nenos dende o respecto e o agarimo. Homes e mulleres que os queren e achéganlles poemas acaídos aos seus intereses. Un paso máis (ou paralelo) serían os contos rimados para que entendan o concepto da versificación das historias. Deseguido, podían entrar nos poetas que, sen escribir especificamente para eles, teñen poemas que poden ser gozados polo alumnado. Un paso sen présas cunha maneira diferente de abrir novos camiños poéticos. Camiño que os levaría a coñecer, nun paso novo, os romances. Esas historias en verso que tanto os enfeitizan. Dígoo por experiencia.  En fin, e logo cancións, poemas en música, poesía sen rima. A festa da poesía.  Pero non esquezamos o máis importante: estar convencidos de que a poesía ten valores necesarios para a formación das persoas. E moita, moita lectura, porque sen lectura…

CUADERNOS DE MACOCA: "¡Qué bien vivís los maestros!"

¡Qué bien vivís los maestros!

  

Antiguamente se oía decir con frecuencia aquello de "pasas más hambre que un maestro de escuela". Habrán cambiado mucho los tiempos porque hoy día no resulta raro escuchar (sobre todo en vacaciones de verano) otra bonita y manida frase: "¡Qué bien vivís los maestros!". Entre una y otra frase ha pasado mucho tiempo y se han producido notables cambios.

  Es obvio que los maestros hace muchos años que no pasamos hambre, pero no es menos cierto que no ocupamos -en lo referente a sueldos- los primeros lugares en el escalafón de los funcionarios públicos y que nuestra labor no tiene hoy día el reconocimiento social que tuvo y que, sin duda, merece.

  

  

Mariano Coronas Cabrero

     A los que sólo se acuerdan de los maestros y maestras, en tiempo de vacaciones, convendría recordarles algunas facetas de nuestro trabajo: tratamos de ayudar a los chicos y chicas que acuden a la escuela a leer y escribir, a que caminen con seguridad por el mundo de los números, a que aprendan algo de la historia y reconozcan la geografía, a que conozcan el cuerpo y el entorno, a pensar y razonar, a relacionarse, a respetar y a compartir, a mantener la curiosidad... Además, mientras dura el curso escolar, nos vemos en la necesidad de hacer los más diversos papeles: de "padres" o de "madres"; de orientadores; de consejeros familiares, en ocasiones; de animadores culturales de la comunidad; de transmisores de valores que casi nadie fomenta pero que todo el mundo echa en falta; de críticos de televisión; de dinamizadores de la lectura; de animadores medioambientales; de defensores y estimuladores de la solidaridad; de modeladores de conductas; de pacificadores de conflictos; de impulsores de la responsabilidad y el trabajo personal; de asistentes; de monitores deportivos, ... Y lo hacemos con todas las dudas y las imperfecciones propias de los seres humanos. Por si fuera poco, si se ve necesario educar a las criaturas en temas como la alimentación equilibrada, los principios constitucionales, la recuperación de los buenos modales, la circulación vial, el respeto a la naturaleza, la prevención de algunas enfermedades o de algunas lacras sociales, etc. el político de turno remitirá a la escuela la necesidad de que en ella se aborden tales temas para garantizar que en el futuro la sociedad y sus ciudadanos sean mejores. Una lista de tareas bastante más amplia de lo que cabría suponer.

     Yo, particularmente, "sí vivo bien como maestro", pero no por lo que algunos piensan: salario, vacaciones, jornada laboral más corta; sino porque me gusta mi trabajo y lo vivo con esa extensión y esas infinitas ramificaciones que lo convierten en apasionante; porque comparto el tiempo diario con la población más joven, con los ciudadanos y ciudadanas a los que más les brillan los ojos cuando descubren cada día cosas nuevas que no sabían, con las personas que más avidez y deseos de aprender muestran. Con estas matizaciones, estoy dispuesto a escucharme lo de "¡Qué bien vivís los maestros!" varias veces cada día, agradeciendo de paso que la ciudadanía se acuerde tanto de sus maestros y maestras.

(El País, 2 de septiembre de 1999)             

PAPEIS RECOBRADOS (15) "O verbo CONTAXIAR"

                              Foto de Anxo Cabada


Levo ben anos loitando para que a lectura nos fogares e nas aulas sexa algo habitual. Non é doado, pero non claudico.
       Sempre me gustou conxugar verbos. Era moi bo niso xa na miña etapa escolar.

       Neste artigo, rescatado das columnas que escribía para o semanario "A Nosa Terra", falo do verbo CONTAXIAR.

      Os verbos teñen diversas connotacións; uns, máis agradables; outros, non tanto.

      Nestas liñas reivindico o verbo CONTAXIAR para que, fixado sobre as páxinas dos libros, consigamos "contaxiar" a alumnos e alumnas, fillos e fillas e, por que non?, os adultos.

                           

                                     O VERBO CONTAXIAR

                                                                                                           ANTONIO  GARCÍA TEIJEIRO

Contaxiar é un verbo que ten diversas connotacións, non todas positivas.

   

      Contáxiannos a gripe ou algunha doenza máis ou menos molesta.                     

     Contáxiannos o fervor relixioso, as forzas para realizar algo ou as ganas de non facer nada. Tantas cousas! Pero deixando isto á marxe, gustaríame dicir que contaxiar é un verbo que pode/debe ser conxugado para achegar ou introducir os nenos na lectura.

     Eu creo na súa conxugación para seducir con textos, rimas, xestos, pausas, silencios, etc. os cativos no eido da literatura. Pódese contaxiar o desexo de ler dende o entusiasmo por aquilo que apaixona: a lectura por necesidade, por pracer, pola beleza, pola función que pode cumprir e, mesmo, pola falta de función que a lectura pode ter.

     

     Pódese contaxiar dende o exemplo, poñendo á vista o noso hábito lector, falando de libros cos rapaces, e amosándolles como gozamos coa palabra escrita.

     

     Contaxiar para que imiten e, nalgún momento, cheguen a ler en liberdade e sen prexuízos.

     

     Contaxiar lendo versos en voz alta, escribíndoos na pizarra ou lendo contos á beira da cama.

     

     Contaxiar hábitos, entusiasmos, costumes ou desexos permitirannos vivir o fascinante mundo do libro dun xeito grato e ousado á vez. Se espertamos a curiosidade pola letra impresa, abriremos portas á esperanza duns nenos máis felices e formados. Se contaxiamos a ilusión de saber que hai tras o título dunha obra literaria, estaremos abrindo ventás a esa aventura interior que nos presenta o acto de ler.

     

     Contaxiar, en fin, é conxugar o verbo dos soños acochados nas palabras.

PAPEIS RECOBRADOS (14) "Ler para contaxiar e escribir"

    Fotografía de Anxo Cabada



Agora, que comeza un novo curso, recupero un texto publicado en A Nosa Terra para seguir insistindo na necesidade de que os mediadores e mediadoras  busquen razón claras para que o seu alumnado lea poesía: “Ler para  contaxiar e escribir”.

     Os rapaces e rapazas gustan da poesía. É máis, precísana sen sabelo. Cando a atopan caen baixo o influxo da súa maxia. Ábrense e escriben dende dentro. Pero hai un problema: fáltanlles lecturas. É aí, onde os docentes xogan un papel fundamental. Teñen que levalos á poesía de calidade para que aprendan algunhas das ferramentas fundamentais para artellar o mellor posible os seus poemas. 

     Tampouco se lles debe deixar orfos neste aspecto. Para iso, claro, o profesorado ten que poñerse ao día, coñecer poetas, lelos, escoller versos axeitados, entrar neles etc. para achegarlles o que necesitan. Non é unha tarefa doada, pero con convicción e consciencia do labor a desenvolver acádanse resultados impensables.

     

     Dende o meu estado de mestre xubilado, animo con estas liñas a mestres e mestras a que poñan preto do seu alumnado a motivación precisa para que lean, escriban e sintan o poder da palabra poética.

                                    LER PARA CONTAXIAR E ESCRIBIR

                                            

                                                                     

                                                                                                                       
                                                                                                                                        ANTONIO GARCÍA TEIJEIRO

Malia que moitos pensen que insisto demasiado, cada día que pasa reforzo a miña opinión de que hai unha verdade, para min, indiscutible: non se pode ser un bo mediador ou mediadora sen un hábito lector moi definido. E engado: non se pode escribir ben, a ningún nivel, sen lecturas axeitadas que permitan acadar / coñecer / descubrir referencias que guíen a quen escribe ata dar co camiño de seu. Isto, nos rapaces e rapazas que senten a necesidade da escrita (que conste que os hai) resulta moi evidente.

     Porque, provocada ou non, hai moitos que precisan expresar o que lles preocupa. E expresan sentimentos e sensacións do máis variado, sendo unha constante, iso si, o feito amoroso. Les os seus escritos e ábrense dunha maneira case sorprendente. Pero notas, axiña, que lles faltan lecturas detrás  para escribiren cunha certa intención literaria. Póñeslles preto uns libros escollidos, achégaslles uns poemas suxestivos, dáslles unhas pautas claras e o seu labor poético mellora unha barbaridade. Comezan a entender que é literatura, que é a poesía e os seus trazos específicos e amplos, como poden expresar eses sentimentos dun xeito orixinal, incisivo, preciso e, mesmo, precioso.

     

     De aí que intente que os meus alumnos e alumnas se interesen polos clásicos da poesía galega. Primeiro, por suposto, cando son pequenos, poemas próximos á súa idade que se baseen na calidade e no respecto a eles como lectores. Coñecen, despois, mostras básicas de Rosalía. Imprescindible. E outras de Curros, Celso Emilio, Pimentel, Amado Carballo, os Álvarez Blázquez, Iglesia Alvariño, Manuel Antonio, Méndez Ferrín, Novoneyra, Manuel María, Xohana Torres etc. Destes poetas, hai versos que lles van abrir canles para un mellor coñecemento dos procedementos específicos da poesía. Canles polas que van camiñar na procura de novos horizontes.

     Paso, despois, por nomes como Pepe Cáccamo, Ramiro Fonte, Baixeras, Román Raña, Eva Veiga, Ana Romaní, Fernán-Vello … que comezan a estar máis preto deles.

     

     E chega un punto, no que lles presento poemas doutros poetas, talvez máis novos que, dende unha óptica diferente, son quen de levar a expresión poética por camiños diferentes que, en moitos casos, permiten identificar os rapaces e rapazas coas súas propostas. Daquela, camiñan polo poema curiosos e cómplices co que están a ler. Senten que hai posibilidades distintas para desenvolver. Ábrenselles novas vías para percorreren na busca da luz que alume os seus escritos. A néboa da confusión semella esvaecer grazas ás palabras, ás mensaxes que descobren e latexa  neles a necesidade de coñecer mellor o mundo no que viven. A néboa da confusión, que tantas veces cegou horizontes soñados, semella fuxir para que se sintan acariñados polas mans das palabras convertidas en versos. Eles mesmos comezan a coñecerse mellor.

     É o momento no que converxen aqueles poemas primeiros de cando eran cativos cos clásicos que centran a poesía no mapa persoal de cadaquén xunto aos máis novos que están na órbita máis próxima a eles. Para todo isto, mediadores e mediadoras, a lectura faise imprescindible. Temos a obriga de ler, de escoller textos engaiolantes, de ir acadando unha cultura literaria o máis ampla posible que nos permita crear un espazo común no que marquemos algúns sinais fondos para que o noso alumnado camiñe con seguridade polos vieiros da literatura.

     E gústame afirmar que os rapaces e rapazas non permanecen impasibles se os contaxias,  deixando para mellor ocasión academicismos inútiles, co teu entusiasmo poético, con versos coma estes de Ledicia Costas: Para que vou pintar os labios de vermello / se sempre me acabas comendo / o carmín / e a gramática? ou estoutros de Lucía Aldao: Cóntame o que me gusta / ou arrepíntete de entrar dese xeito pola noite / e crer que eu estaba durmida. E motívaos versos coma os de Raúl G. Pato: Quérote como a miña avoa / facía as filloas, / fariñosamente / e co sangue da derrota. Pequenos e intensos poemas de Lupe Gómez: Ninguén / me prohibirá nunca / estar soa., ou estoutro de Olga Novo: Esta será na morte / a miña última palabra: / quen me dera ser gata / para vivirte sete veces.

     

     E vendo como se emocionan os mozos e mozas, como se deciden a escribir poemas dende estas suxestións, non dubido en achegarme, para agasallárllelos, a versos de Marta Dacosta (Ósos de muller / ósos que encolleron na humidade do inverno, / de todos os invernos / que anegaron o século), de Emma Couceiro (Se apreto os ollos / as manchas de humidade / que hai no teito / semellan caracois / sen cuncha.), de Antía Otero (De nena / asexaba mareas dende a fiestra. /Hoxe / plantaron eucaliptos.), de Kiko Neves (O que máis me gusta da poesía. / Os silencios) ou de Fran Alonso (Ás veces poalla sobre o mar / como poallan os anos sobre nós.) entre tanta xente , sen clasificar a ninguén en xeracións definidas.

     

     Momentos lúcidos diante das palabras feitas verso. Ganas de espirse sen complexos cando se apoian nuns poemas que senten próximos, algúns, case, como se formasen parte deles. E, sen nos decatar, imos creando unha radiografía de sentimentos poéticos que excede os lindeiros da razón. Os resultados, motivadores, permítennos seguir escaravellando na ferida das necesidades líricas.Vexo entusiasmado nos andeis da miña biblioteca poemarios de Estevo Creus, Rafa e Miro Villar, María do Cebreiro, Carlos Negro, Yolanda Castaño…e danme ganas de mergullarme neles, unha vez máis, para dar con novos versos que provoquen intensidades poéticas. Unha verdadeira razón da existencia da poesía.