PUBLICADO EN "ESTELA" do FARO DE VIGO: "Os libros, seres vivos que perturban". (Antonio García Teijeiro)

 

                         OS LIBROS, SERES VIVOS QUE PERTURBAN

 

                                                                                     Antonio García Teijeiro

 

AGT (Foto de Anxo Cabada)

Sentado diante da fiestra sinto horror polo xenocidio de Gaza e decido boicotear a Vuelta Ciclista e o EuroBasket pola participación de Israel en ambas competicións.

Aplaudo as interrupcións das etapas e danme noxo as declaracións de personaxes do deporte branqueando o sionismo israelí.

Sen música, remato La noche de Tlatelolco, de Elena Poniatowska: masacre e horror institucionais contra a xustiza e a liberdade. Nada novo.

Daquela…

Volve setembro. Van apagándose as esaxeradas calores estivais que padecemos estes meses. Con setembro, entre o remate do verán e o principio do outono, as escolas abren de novo as portas e plantéanse os mesmos retos de sempre.

A rapazada, inmersa en móbiles e redes, volve a atoparse cos libros de texto, cos exercicios, cos controis, cos proxectos e demais. E a lectura?

Eu non podo esquecer os libros de literatura nas aulas. A súa importancia. A súa necesidade. E penso nela como algo fundamental na formación do alumnado. Cada curso apostei por que os meus alumnos e alumnas gozasen da boa literatura. E, se falo a nivel global, por desgraza, dubido da verdadeira consolidación da lectura aberta, de calidade, positiva, nas nosas aulas.

Síntoo moito, pero cada ano que pasa son menos optimista (non quero dicir pesimista para que non me chamen derrotista) no tocante a que a lectura se desenvolva convenientemente nas escolas.

Hai unhas semanas Elena Villanueva apuntaba en FARO uns datos desoladores: o último informe PISA (2024) evidenciou as carencias do alumnado galego en lectura. Sinalaba un retroceso de case trece puntos nos hábitos lectores nunha década. Non me sorprendeu. Nada novo para min. Dende hai uns anos veño constatando, malia certas opinións en sentido contrario, que a lectura entre a mocidade está diminuíndo e que os mozos e mozas non a contemplan como un dos seus plans cotiáns.Na información da xornalista podiamos ler que só un 8% le diariamente, que un 43% dos maiores de cincuenta anos non le nunca e que o IGE (Instituto Galego de Estatística) informa que, referíndose a Vigo, catro de dez vigueses non colle un libro nunca e só un 9% o fai cada día. Son datos estremecedores. Datos para botarse a tremer.

Así que un non deixa de pensar que algo  non se está a facer ben.

Na maioría dos fogares non existe o hábito lector e a escola (agás docentes moi concienciadas) ten a lectura como algo secundario. Pouco ou nada  le unha boa parte dos mestres como sería aconsellable.E se faltan bos ou boas mediadoras todo resulta inútil. Hai excepcións, sen dúbida, pero abondan as prescricións que as editoriais envían aos centros con criterios máis comerciais que literarios. Non se fan postas en común sobre libros interesantes: eses libros que permiten reflexionar -ademais de entreter, que tamén existen- sobre comportamentos dos personaxes, sobre situacións da vida, sobre a complexidade da sociedade. Son textos que axudan, dende a boa literatura, a tomar conciencia do mundo que vivimos, a un coñecemento de cadaquén máis profundo e a procurar horizontes de conciencia persoal e social en liberdade.

Un libro é algo vivo que convida a penetrar nel e a perderse pola infinidade de vieiros que abren ao lectorado. Libros con sensibilidade que rabuñan por dentro e que permiten que sigamos medrando interiormente.

Vivimos na época das RRSS, do inmediato, da velocidade, da imaxe banal. Somos parte dunha sociedade que rexeita, en boa medida, todo o que signifique reflexionar, detérmonos na voráxine cotiá. Que rexeita todo o que supoña un esforzo. O pensamento e a serenidade semellan unha perda de tempo. Aburren. Non queren deixarnos parar. Non lles convén.

Observo unha uniformidade social e de comportamentos que me deprime. E considero que os bos libros nos crean conciencia de nós mesmos. Encantaríame que, dunha vez por todas, puxésemos resistencia ao conformismo imperante cos libros como bandeira.

Na sedución que me produce o acto de ler, coincido coa escritora e ensaísta arxentina Mª Teresa Andruetto cando expón que “a literatura é un espazo de desacato capaz de facer que os lectores e lectoras, no decorrer da lectura, esquiven riscos, loitas e que se planteen toda clase de preguntas”.

Como dixen anteriormente, un libro é  un verdadeiro ser vivo que nos perturba -no bo sentido- e nos ensina a mirar zonas aínda non comprendidas de nós mesmos.

Así o sentín eu cando descubrín a riqueza das boas lecturas e, xa como escritor, como dicía Borges, non son o que son polo que escribo, senón polo que leo.

E por iso sigo a ler a diario textos variados, agardando con ilusión esa hora de lectura feliz , silandeira, á última hora do día. Esa lectura que me reconforta nun mundo que me desespera. Anímense e acompáñenme.

 

 

A "ESTELA" DO FARO DENDE A MIÑA FIESTRA (3) "Ao alumnado de Maxisterio"

 

                  

                                              

                        AO ALUMNADO DE MAXISTERIO

Mentres vai rematando o disco The Sky Moves Sideways da banda inglesa de rock progresivo, Porcupine Tree, liderada polo máis que interesante Steven Wilson, asómome á fiestra e sobre o cristal embazado debuxo uns garabatos co dedo mentres reflexiono sobre algúns parágrafos do libro que estou a ler, Deseo de ser egipcio, do escritor Alaa Al- Aswani, unha auténtica descuberta para min.

E leo no prefacio destes  relatos que “unha gran parte do gozo que nos proporciona a lectura se debe a que nos permite xogar coa imaxinación e que, por exemplo, os personaxes e os feitos dunha novela adoptan na nosa mente a forma que máis nos convén, algo que non é posible sen a intervención de fantasía”. Nada novo baixo o sol, pero que convén ter presente nunha sociedade que non é demasiado lectora. Sempre pensei – e sigo a pensalo – que a literatura é a vida feita arte.

Matino nestes conceptos e chego ao mesmo porto: é fundamental que os nenos lean, que acaden o hábito lector e que a semente continúe agromando malia algúns períodos ermos que se dan durante a vida das persoas.

A lectura, o amor aos libros ten que comezar na casa xa dende as primeiras idades. E debe continuar – e correr paralelamente – na escola. De aí que sexa fundamental que os e as docentes lean. De aí que sexa primordial que o alumnado de maxisterio teña a lectura e o coñecemento de autores/as e de libros de LIX como un obxectivo innegociable. Eu levo as mans á cabeza ao saber que non hai unha materia específica de LIX na carreira docente para o alumnado que vai impartir clase a nenos e nenas nas primeiras idades. Tan só uns meses como optativa e dependendo do entusiasmo dese profesorado que cre na importancia da lectura nos seus alumnos, futuros mestres.

Encontro con alumnado de Maxisterio en Santiago

Non hai moito tempo lin en FARO DE VIGO, unha información que, non por sospeitada, me volveu preocupar e moito. Afirmábase nela que nas probas da ABAU se constataba que moitos alumnos presentaban eivas importantes en análise, razoamento, ortografía e enormes dificultades de expresión. Nada novo que eu non detectase nos meus anos de docencia. E engadíase que o alumnado rexeita facer exercicios prácticos porque dese xeito evita a interrelación, a reflexión, a argumentación, a análise e a síntese. En definitiva,existe unha carencia de reflexión previa á fase escrita do exame.

Que pouco avanzamos, pensei. E buscando causas -que poden ser moi variadas- cheguei á conclusión de que había unha moi importante: non se le ou non se le en condicións. Este feito, afirmo, produce efectos moi negativos na mocidade e na propia sociedade.

Poucas semanas despois estaba eu dando tres conferencias en Escolas de Maxisterio. E tiña moi claro que debía incidir neste asunto falándolles desta anómala situación.

Porque, á marxe do dito anteriormente, estamos a privar os alumnos e alumnas dunha actividade moi pracenteira. A literatura, a boa literatura produce no lectorado unhas sensacións non só positivas en múltiples facetas, senón que causan un pracer infinito cando se adquire o hábito lector.

Outro encontro en Santiago (Maxisterio)

Dáme medo pensar que os docentes non lean. Que non coñezan os grandes autores e autoras da LIX. Que lles falte criterio para poñer nas mans do seu alumnado eses libros sedutores que os fagan lectores e lectoras para sempre. Porque, cando alguén se fai lector, a marca que deixa a literatura non se borra endexamais.

Aos alumnos de maxisterio -futuros mestres e futuras mestras- intentei convencelos e contaxialos cun discurso optimista e, ao tempo, cru co obxectivo de que reflexionen sobre a importancia da súa obriga en acadar que a lectura se faga viva nas aulas. Os mestres, as mestras teñen que ser bos lectores porque o seu labor de mediación resulta imprescindible. Teñen que seducir o seu alumnado a través do convencemento de que a lectura literaria é imprescindible na escola. Díxenlles que non caben desculpas, que hai unha oferta extraordinaria para elixir. Que non se debe reducir a importancia das humanidades con respecto ás tecnoloxías. Que ambas son compatibles. E deixeilles unha sentencia, algo apocalítica, para sacudilos:” Se vivides á marxe da lectura, mirádevos no espello e non vos enganedes. Non seredes bos docentes”.

Antes de comezar unha conferencia en Maxisterio (Vigo)

 Deseguido, fíxenlles ver que a lectura, ademais do pracer, estimula a creatividade e a imaxinación. Que esperta e educa a sensibilidade. Que provoca reflexión, e aguza o sentido crítico. Que abre a outras realidades, que axuda a coñecerse e coñecer o mundo que nos rodea, que estimula a confianza en nós mesmos, que provoca sentimentos de ledicia, tolerancia, solidariedade etc.

E rematei con estas palabras: “Querido alumnado de maxisterio, como dicía Álvaro Cunqueiro, o home precisa en primeiro lugar, coma quen bebe auga, beber soños”.

E soñando con eles fiquei convencido de que en alguén estas palabras non caerían no baleiro, ademais de relembrar as fermosas palabras de Juan Farias dirixidas aos docentes: “Non toquedes os nenos coas mans frías”.

 

                                                                                                                                        Antonio García Teijeiro

A ESTELA DO "FARO" DENDE A MIÑA FIESTRA (2)

    Foto de Ricardo Grobas

                                            

                                      DE LIBROS

                                                                                                   Antonio García Teijeiro

Na miña casa non había libros. Ou, para ser exactos, algúns adornaban simplemente un fermoso moble inglés de castaño con vidros, mesturados con figuriñas variadas. Porque facía bonito velos a través do cristal. Deses libros, que habitaban para seren admirados pola beleza da súa edición –lombos de cores elegantes- en consonancia cos demais obxectos, só salvei Platero y yo de Juan Ramón Jiménez.

     Para iso servían os libros en xeral. Para iso e para ter que escoitar na casa que non estudaba dabondo e que non lía pola miña dedicación ao deporte. Foi este un argumento que se lles volveu en contra cando comecei a ler sen parar.

Daquela, non tardei en poñer en desorde e  a cuestionar os principios que sustentaban a ideoloxía paterna. Como non gustaban as miñas opinións sociopolíticas da época, meu pai - a quen tanto quería - sorprendeume afirmando moi amolado que os libros me volveran tolo como a Don Quixote. En fin…

Se no meu fogar non había libros, no colexio no que cursaba os meus estudos, aínda menos. Lembro unha biblioteca – co carteliño sobre a porta, iso si-  pechada e sen ningún volume, utilizada só para certas actividades non moi edificantes. Eran tempos escuros.

     

O primeiro libro literario que me impactou foi La familia de Pascual Duarte. Antes, ademais dos tebeos ou os betsellers americanos, un agasallo dunha enciclopedia -que tan ben lucía  no comedor da miña casa- a lectura literaria era terra erma. Co libro de Cela aprendín a coñecer o valor da literatura como arte capaz de facer madurar o ser humano na súa formación tanto ética coma estética. Logo viñeron textos de Cunqueiro, de Carlos Casares, de Neira Vilas que me introduciron na literatura galega, grazas ao meu admirado Xosé L. Méndez Ferrín quen, no instituto, nos deu uns apuntamentos sobre ela dun xeito case clandestino. Fíxenme un lector voraz e esixente. Aí sigo.

Paco Ibáñez

     Con Paco Ibáñez comprendín a bonanza e o valor da poesía e con Rosalía e Celso Emilio Ferreiro entrei sen pedir permiso na lírica galega que tanto me emocionou.

Sempre fun un docente moi implicado no meu labor. Amaba o ensino. E tiña algo moi claro: non quería que o meu alumnado sufrise ese baleiro que tanto dano me fixera. Dende as primeiras clases achegueilles unha chea de bos libros para que comprendesen todo o que a literatura ofrecía. Dende  Memorias dun neno labrego -primeiro libro en galego que lemos en conxunto na clase de 8º de EXB - ata toda unha listaxe ampla de obras que eles e elas comezaron a saborear principiando pola nosa riquísima literatura de tradición oral que descoñecían.

     Se literatura é vida, como afirmo, a vida destas persoas en formación non tardou en dar sinais positivos. Lían, recitaban, conversabamos e abríanselle as portas da creación literaria a unha rapazada que gozaba escribindo, afastada xa da típica redacción sobre a primavera.

     Eu tamén medraba internamente ao seu carón. Sentino axiña. Protagonizabamos un acto conxunto de liberdade e compartiámolo con ledicia. Non sei se despois, algunha vez, estes nenos e nenas chegaron a ser máis libres que naquelas sesións de creación sen dobreces.

Emili Teixidor

A literatura sen ataduras, afastada de tintes moralizantes e didácticos, que fuxía do academicismo, foi penetrando no interior do meu alumnado e fíxonos vivir momentos dunha emoción que lembro feliz. Así, ata a miña xubilación. Eu era un docente a quen a literatura dera sentido á súa vida, porque, como afirma Emili Teixidor,”un mestre que non le só pode comunicar o seu propio baleiro”. Sempre fun consciente deste compromiso e, co tempo, cheguei a facer da lectura e da literatura un xeito de vida coma persoa e coma escritor.

Giuseppe Tartini

Hoxe, mentres escoito unha sonata de Giuseppe Tartini, dende a miña fiestra deito a ollada cara ao interior de min mesmo e pregúntome que sería a vida sen os libros. E sería algo así como o ser humano sen memoria. Non poder expresar os sentimentos pola falta das palabras, algo tráxico. Estou convencido de que a literatura nos salva e nos libera. Por iso subscribo as verbas de Teixidor cando afirma que “Ler non ocupa o meu tempo, ler enche e engade valor á miña vida”.

A ESTELA DO "FARO" DENDE A MIÑA FIESTRA (1)

Foto de Ricardo Grobas

                

                                                                      Escribir e escribir

                              

                                                        Antonio García Teijeiro                                          

Nalgún momento da súa vida o escritor Carlos Fuentes afirmaba algo así como que a escrita non comeza con calquera de nós mesmos, senón nos libros que lemos ata o intre de poñernos a escribir.

Carlos Fuentes

     Non lle falta razón ao novelista mexicano penso eu. Isto aconteceume a min. Cando sentín a necesidade de escribir, notei axiña que me faltaban ferramentas. Os meus escritos adolescentes eran berros de rabia, de ansias de liberdade, de saber quen era e o papel que desenvolvía nunha sociedade con demasiadas tebras que escurecían o meu día a día. Si, eran iso e moito máis pero non eran literatura. Por que? Porque me faltaban lecturas. Foi a partir da lectura pausada de toda sorte de obras literarias, cando a escrita lle deu sentido á miña vida. E case chegou sen avisar. Comprendín que debía facer preguntas. Que esas preguntas propiciarían unha busca. E atopei un camiño aberto que percorrer. Cos anos as voces de escritores e escritoras que eu devoraba foron enriquecendo a miña visión do cotián para ir chegando ao convencemento de que era capaz de penetrar na realidade circundante, de decatarme das moitas arestas que esa realidade tiña e, así, poder rachar certos límites que me confundían.

     A escrita, escribir dun xeito constante – como me chegou a dicir Álvaro Cunqueiro un inesquecible día en Marqués de Valladares – faría que me convertese en escritor sólido e non ser unicamente un escritor de ocasión, díxome o mestre. Escribindo acadei unha certa reivindicación persoal, coñecinme mellor e deume referencias ben ricas do que me rodeaba.

Álvaro Cunqueiro

      Quixen facer da palabra escrita un instrumento imprescindible para evocar, para sentir, para escarvar na conciencia colectiva, para reflexionar. Escribir e escribir serviume para encontrar a miña voz literaria. Esa que marca a individualidade ética e estética para desenvolver un discurso literario propio e coherente.

Escribo e escribo constantemente. Ben sexa nun pano de mesa de papel, detrás dunha factura, no meu caderno na rúa ou sentado na butaca escoitando – como agora mesmo un cuarteto de Schubert – esa música que me permite sentir a serenidade precisa para tecer narracións ou poemas nacidos para sacudir. Todo o que me rodea é unha fonte de inspiración. Sinto que o escritor ou escritora debe ir cos ollos ben abertos, ver, sentir o que a xente respira. Ten que vivir – non existir – e coñecer os sentimentos que aboian nas rúas. E ler, claro. Ás veces dubido das lecturas dos escritores. Sen elas pouco se pode achegar ao mundo da creación. Eu levo a mirada curiosa, o corazón aberto e os oídos atentos.

    

Julio Ramón Ribeyro

Síntome un poeta da rúa. E dende ela tomo conciencia do que Julio Ramón Ribeyro, escritor peruano, dicía: “Comprendín daquela que escribir, máis que transmitir un coñecemento, é acceder a un coñecemento.” E no seu fermoso libro, Prosas apátridas, continuaba dicindo “que o acto de escribir nos permite aprehender unha realidade que ata o momento se nos presentaba dun xeito incompleto, velado, fuxitivo ou caótico. Moitas cousas coñecémolas ou comprendémolas só cando as escribimos…”

E por ese espazo camiño eu.